jueves, 9 de julio de 2026

IRULEGIKO ESKUA. Proposamen berria.


◇◇◇ 

IRULEGIKO ESKUA.
Proposamen Berria.

▪︎Texto. 

SORIONEKU.
TENEKEBEEKIRRATERREN
O'T'IRRTAN. 
ESEAKARRI ERRAUKON. 

▪︎Adaptación. 

ZORI ON EKUS (edo Egun)•
TENE KEBE(n) E(se)KI 
ERRE ATERRLE ONEN DEN
O'TZ'IRRTAN <> O'Ñ'IRRTAN•
EZE AKARRI, ERRAN UKAN ON•

Oharrak:
(ERRAN ukan on > erra uka un > erraukon:
tener buen decir  
tener buen presagio
actual : ser bene-dito, no male-dito:
               (bendito - maldito.)

Edota:
ERRAI : entrañas
errai ukan on: ten buena entraña
<> arren, por favor.)

(keben > hemen)

(aterrle onen den :
que es el mejor protector
> aterre uhe ren
> aterre ie en
= aterreeen = aterren)

▪︎Traducción. 

VER PÁJARO BUENO•
(o día de pájaro bueno)
EL ESTAÑO QUE ESTÁ AQUÍ COLGADO 
ES EL MAYOR PROTECTOR DE INCENDIOS
EN TORMENTAS con RAYOS•
NO LLEVAR, TEN BUEN PRESAGIO.
(o ten buena entraña)

☆☆☆ 

▪︎Traducción actualizada.

QUE TE VAYA BIEN (hoy)•
EL (espejo de) ESTAÑO AQUÍ COLGADO 
ES EL MEJOR  PARARRAYOS* •
NO TE LO LLEVES, TEN BUEN
PRESAGIO. (o ten buena entraña). 

* "Protector contra incendios en caso de tormentas/rayos."
(El estaño es muy buen conductor eléctrico).
(OTZIRR / OÑIRR / OTSIRR
 = rayo/tormenta/trueno).

OINAZTARRI : rayo.

(Ortzirri <> Ortzerre : 
¿enfados de/en Ortzi / Urtzi ?.
Irritaciones o incendios en el
o del cielo, tormentas con aparato eléctrico y truenos: Oñaztarri, Hotsaztarri
< > Ortzadar: Arco Iris).

(¿En el cielo sin más o lanzados por Ortzi como el Zeus griego? La terminación en
 -TAN indica lugar, en dónde, ubicación, no quién como sujeto de la acción.)

☆☆☆

Oharra:
esTANio  (cast./ esp.)
sTANnum  (lat.)
TIN  (eng.)
ZINN <> THINN <> TzINN  (de.)
TENN (sueco)
éTAIN  (fr.)
ezTAINu  (eusk.)
TENE  (protoeusk. / antzineusk.) 
Reconocimiento:
(Los vocablos TENE y AKARRI 
 son info. de Paulo Arrieta Aizpuru,
así como que 'T'= Ñ edo TS edo TZ.)

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


BIGUN. Blando, tierno. Suave. Delicado, cariñoso. Jatorrizko esanahia. (Antiguo: BIGUIN.)



◇◇◇

BIGUN.
Blando, tierno.
Suave.
Delicado, cariñoso.
Jatorrizko esanahia.
Antiguo BIGUIN.

Jatorria :
0. ZAPAL GOITIK BEHERA AHAL DEN.

Esanahia :
-Que Se Puede Aplastar de Arriba a Abajo.

Bilakaera :
0. ZAPAL GOITIK BEHErA AHAL DEN.
(t <> d  /  d  <> r)

1. ZEPE  GUIDI   BIIE  EE  rIN.
(b bokalen artean > u)
(r bokalen artean > l, edo desagertu)
(e > i)

2. ZIPI  GUIrI  UIII  II  IN.

3. (I)PI  GU(II)   UIII  II  IN.
(p <> b)

4.0  BIGU(I)U[I]N
    = BIGUU[I]N.
    = BIGUIN.
(edo bietan: ui > u)
4.1 BIGUUN.
    = BIGUN.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


martes, 7 de julio de 2026

Monte PEŔDIDO o TRESEROLS, en el Pirineo de Huesca, Aragón. Jatorrizko esanahia. / Significado originario.









◇◇◇


•Monte PEŔDIDO / TRESEROLS,
en el Pirineo Aragonés de Huesca.

Monte Perdido (aragoieraz Mont Treseroles, frantsesez Mont Perdu) Erdialdeko Pirinioetako hirugarren gailurrik garaiena da, 3.355 metrorekin. Mont Perdito Tres Serols mendigunean kokaturik dago, Cilindro (3.328 m) eta Pico Añisclo (3.254 m) mendiekin batera.

Ordesako haranean, Huescako probintzian (Aragoi), kokaturiko mendi hau, Europako mendigune kalkareo garaiena da. Monte Perdidoko mendigunearen bi aldeak (bai espainiarra, eta bai frantsesa) babesturiko eremuak dira, Espainiako aldea Ordesako parke nazionalean dago, eta Frantziako aldea Parc National des Pyrénéeseko parke nazionalean.

Las Tres Sorores o Treserols : Las Tres Hermanas, son las tres cumbres principales del Macizo del Monte Perdido en el Pirineo Aragonés (Huesca), dentro del Parque Nacional de Ordesa y Monte Perdido. Estas imponentes formaciones calcáreas son el Monte Perdido (3.355 m), el Cilindro de Marboré (3.328 m) y el Pico Añisclo.


•Jatorria  (del protoeuskera)
0. BER BI-EN ARTEAN DEN DOR.

•Esanahia
-Cumbre que està Entre Otras Dos.
O sea:
-Tres Cumbres.

•Bilakaera
0. BER BI-E(N) ARTEA(N) (D)EN DO(R)
1. PER UI-Ê ERTIÊ (r)Î DO
2. PERR (II-)Ê ERDIÎ Î DO
3. PERRÊÉRDIÎÎDO
 = PERR(E)RDIDO
4. PERDIDO

Y como Perdido pasó al castellano
desde el euskera, mientras que en romance aragonés le llamaron: 
Tres Hermanas : 
Tres Serores > Treserols.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


lunes, 29 de junio de 2026

ELBARRI. Paralítico. Inválido. Minusválido. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

ELBARRI.
Paralítico. Inválido. Minusválido.
Jatorrizko esanahia.
ELBARRI

•Jatorria:
0. ERI GOGAIKARRI.

•Esanahia:
-Enfermo que Causa Pesadumbre.

•Bilakaera:
0. ERI GOGAIKARRI.
1. EL(I)  GUGA(I)GARRI.
2. ELHUHAHARRI.
3. ELUAARRI.
(u-bokal > b-bokal)
4. ELBARRI.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


ARROTZ. Extranjero, forastero. Extraño, raro. Poco frecuente. Jatorrizko esanahia.



◇◇◇

ARROTZ.
Extranjero, forastero.
Extraño, raro.
Poco frecuente.
Jatorrizko esanahia.
ARROTZ  (S.XI-XII)
-Jatorria:
0. Arraroa Daun Antza.
-Esanahia:
Que Tiene Aspecto Extraño.
-Bilakaera:
0. Arraroa Daun Antza.
1. Arrau(e)  rau  e^tz(e).
2. Arrau au  (i)tz.
(au > o)
3. Arro -o -tz.
  = ARRÕTZ

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


lunes, 22 de junio de 2026

HANDI - TIPI - TTIPI - TXIKI - TIKI - TXIKITO - TXIKITXU - TXIKITIKO- TXIKITINO - TXIKITINIKO- TXIKITINITO - TXIKITININO - TXIKITIRRIN - TXIKIRRITIN - TXIKIRRITINO - TXIKIRRITITO - TXIKIRRITIKO : Grande - Pequeño - Pequeñito - Muy pequeñito - El más pequeñito.




◇◇◇

HANDI - TIPI - TTIPI - TXIKI - TIKI
- TXIKITO - TXIKITXU - TXIKITIKO
- TXIKITINO - TXIKITINIKO
- TXIKITINITO - TXIKITININO
- TXIKITIRRIN <> TXIKIRRITIN
-TXIKIRRITINO - TXIKIRRITITO - TXIKIRRITIKO
***
Grande - Pequeño - Pequeñito
- Muy pequeñito - El más pequeñito.

☆☆☆

¤ Diminutivos progresivos yuxtapuestos :

▪︎HANDI
grande
< ZAN DEN
que es grande, gran, mucho, muy

▪︎TIPI
pequeño
<> TTI PI 
<> TTI BI 
<> TTI BE
<> TTI BEHE

▪︎TXIKI
pequeño
<> TXI GI
poca materia

( gi : protoeuskera:
materia, carne, alimento)

▪︎TIKI
pequeño
<> TTIKI
<>  TTI GI

▪︎TXIKITO
pequeñito
<> TXI KI TXO 
<> TXI KI TXU
<> TXI GI TO / KO / NO

▪︎ TXIKITIKO
pequeñito
     TXI KI TI KO

▪︎  TXIKITINO
pequeñito
      TXI KI TI NO

▪︎TXIKITINITO
muy pequeñito
     TXI KI TI NI TO

▪︎TXIKITINIKO
     muy pequeñito
    TXI KI TI NI KO

▪︎TXIKITININO
     muy pequeñito
     TXI KI TI NI NO

▪︎TXIKITIRRIN <> TXIKIRRITIN
    que es el más pequeñito
      TXI KI TI DORR DEN
      TXI KI  TI  rURR rEN
      TXI  KI  TI  IRR  IN

edo :
TXI KI RRI TI NO
TXI KI RRI TI TO
TXI KI RRI TI KO

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

miércoles, 17 de junio de 2026

MENIA.Tregua. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

MENIA.
Tregua.
Jatorrizko esanahia.

Jatorria:
0. ALDI  MEHEAREN  ZEHAR
GUDA GELDI ADOSTUA.

Esanahia:
-Parada Acordada de la Guerra 
Durante un Tiempo Pequeño.

Bilakaera:
0. ALDI  MEHEAREN  ZEHAR
GUDA GELDI ADOSTUA.

1. ErI  MEEAIN  ZIE
GUrA  GErI   ArUzDUA.

2. (II)  MEEEN  HII
HIA  HII  AIrIA.

3. MEEEN  II
IA  (II)  A(II)A.

4. MEEENIIIAAA.

= MĒNĪĀ.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

lunes, 15 de junio de 2026

MOTZ - LABUR - LUZE. Corto - Largo .Jatorrizko esanahiak.



◇◇◇

MOTZ - LABUR - LUZE.
Corto - Largo.
Jatorrizko esanahiak.

☆☆☆

MOTZ
Corto,
Conciso, breve,
Tonto,
Desafilado, romo, embotado.
0. BURU HEDA ORO ATZE DAUN.
-Que tiene la punta
extendida toda atrás.
-Que tiene la punta
retraída.
-Que tiene la punta
corta.
-Corto, romo.
1. BUU IrE OO  ETZ  DO
2. B(II II)  OO  (I)TZ  rU
3. BOOTZ(I)
(b>m)
4. MOTZ

Erakarria:
MOZTU.
-Cortar, amputar, cercecenar.
(retraer la punta)
De Motz:
motz (corto) <> moztu (cortar).

☆☆☆

LABUR.
Corto.
0. BURU HEDA  MEHE  DORR.
-Punta / Extremo con la Extensión
Más Pequeña.
1. BUU IRA M(II)  (r)URR.
2. B(II) (I)LA  M(I) URR.
(b <> m | m <> b)
3. (B)LABUR.
(cae b inicial)
4. LABUR.

☆☆☆

LUZE.
Largo.
0. BURU HEDA ORO ZAN.
(zan den > handi)
-Punta / Extremo de Extensión
Toda Grande.
1. BUU IRE  UU  ZE
2. B(II) (I)L(E) UU ZE
3. (B)L(I)UUZE
(cae b inicial)
4. LUZE.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧



sábado, 13 de junio de 2026

ADABAKI. Parche, remiendo, petacho. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

ADABAKI.
Parche, remiendo, petacho.
Jatorrizko esanahia.

Jatorria:
0. OIHAL ZATIA ORO EBAKIA.

Esanahia:
-Trozo de Tela Toda Recortada.
(que se cose para tapar agujeros
en la ropa)

Bilakaera:
0. OIHAL ZATIA ORO EBAKIA.
1. UIA ZAD(I)A  UU   (I)BAKIE.
2. (II)AHADAUBAKII.
3. AADA(I)BAKII.
4. ADABAKI.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


viernes, 12 de junio de 2026

LIZUN. Mohoso, sucio, obsceno. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

LIZUN.
Mohoso, sucio, obsceno.
Jatorrizko esanahia.

Jatorria:
0. Li Zi Oro Den.

Esanahia:
li : pegajoso (protovasco)
zi : descompuesto orgánico (protovasco)

-Que Está Todo
Descompuesto y Pegajoso.

Bilakaera:
0. Li Zi Oro Den.
1. Li Zi  Uru rin.
2. LI Z(i) UU  (i)N.
3. LIZUUN.
= LIZUN.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


martes, 9 de junio de 2026

ZORROTZ. Afilado, puntiagudo. Jatorrizko esanahia.



◇◇◇

ZORROTZ.
Afilado, puntiagudo.
Jatorrizko esanahia.
Jatorria:
0. Zan DoR Oro ERtz Mehe Daun.
Esanahia:
-Que Tiene el Borde Fino
Muy Todo Lo Más.
-Que Tiene Finísimo el Borde.
-Que Tiene Finísimo el Filo.
-Que Está Muy Afilado.
Bilakaera:
0. Zan DoR O(r)o E(R)tz Mehe Daun.
1. Ze  (r)ORR  OO ETZ  Nee (r)eu.
2. Z(i) ORR OO  (i)TZ  N(ii)  (ii).
3. ZORROOTZ(N).
4. ZORROTZ.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


ZAURI. Herida, pena, plaga. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

ZAURI.
Herida, pena, plaga.
Jatorrizko esanahia.

ZAURI
Jatorria:
0. ZAN ORO ERAGIN MIN.

Esanahia:
-Produce Muchísimo Dolor.
(zan den > handi)
(oro : todo)

Bilakaera:
0. ZAN ORO ERAGIN MIN.
1. ZA UU (I)REHI  MI
2. ZA UU  RII  N(I)
3. ZA  UU  RII (N)
4. ZA UU RII
    = ZAURI

Erakarria:
zauritu : herir.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

sábado, 6 de junio de 2026

ZEHAR. A través de, oblícuo, de lado. Jatorrizko esanahia.




◇◇◇

ZEHAR.
A través de, oblícuo, de lado.
Jatorrizko esanahia.

•Azalpena:
ZEHAR
- oblicuo, transversal, inclinado.
- de lado, lateral.
- a través de , cruzando por.
- sesgado.

•Erakarriak:
zeharka: de través, de lado
zeharkatu : atravesar

•Jatorria:
0. EZ  ZUZEN  HEDA  AURRERA DEN.

•Esanahia:
-Que es desplazamiento adelante no recto
-Que es desplazamiento en oblícuo.
-Que es desplazamiento torcido,
o de lado, o a través de, o cruzando por,
o sesgado.

•Bilakaera:
0. EZ  ZUZEN  HEDA  AURRERA DEN.
1. EZUZE  HErA  ARREA rI
2. IZIZE  HIA  ARRIE  (I)
3. (II)ZE  HA  ARR(E)
4. ZEHAAR
= ZEHAR

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


jueves, 4 de junio de 2026

Giza elegia / Elegía humana.



◇◇◇


▪︎Giza elegia.

Gizakia, gizajo hilkorra!
Trebatua, kontzienteagoa.
Errugabea izan  hintzen.
Beste animalia bat haiz oraindik.

Unibertsoa naturalera,
ongi baitaki gogamenak,
baina konorterik gabe jarraitzen du
hasieratik amaierara.

Hil edo bizikoa den beldur batekin
badaki hiltzen ari dela: jakintsua.
Hobe arrazionala ez izatea?

Munduan bakarrik, adimena
benetan gaizki pasatzen du.
Jainko maitea!
Iritsiko da zorigaiztoko ordua.
Oso ausarta izan ala ez,
jaiotzea hilgarria da beti.

@fga51
2026ko ekaina



Traducción: 

▪︎Elegía humana. 

¡Humano, pobre mortal!.
Desgraciado, mas consciente.
Pudiste ser inocente.
Sigues siendo otro animal. 

Universo al natural,
bien que lo sabe la mente,
mas continúa inconsciente
desde el principio al final. 

Con un temor que es vital
sabe que muere: sapiente.
¿Mejor no ser racional?. 

Sola en el mundo, la mente
lo pasa de veras mal.
¡Que Dios le sea clemente!
Llegará la hora fatal.
Seas o no muy valiente 
nacer es siempre letal. 

@fga51
Junio 2026

◇◇◇


martes, 2 de junio de 2026

KAMUTS. Desafilado, despuntado. Romo, mellado. Que no corta, que no pincha. Jatorrizko Esanahia.


◇◇◇

KAMUTS.
Desafilado, despuntado.
Romo, mellado.
Que no corta, que no pincha.
Jatorrizko Esanahia.

Jatorria:
0. EBAKI  AHAL GABE  ORO HUTS.
Esanahia:
-Sin Poder Cortar Nada de Todo.
Bilakaera:
0. EBAKI  AHAL GABE  ORO HUTS.
1. IUEKI  AA  HAME  UU  UTS.
2. (III)K(I)  AA  AM(I)  UU  UTS.
3. KAAAMUUUTS.
= KAMUTS.

Oharra:
Pasó al francés antiguo.
"camus"  (fr) :
chato, de nariz plana.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


TXILAR. Brezo / Biércol. (fr.: bruyère). (cat.: bruc). Jatorrizko Esanahia.


◇◇◇

TXILAR.
Brezo / Biércol.
(fr.: bruyère).
(cat.: bruc).
Jatorrizko Esanahia.

(Empleado para hacer escobas o cierres.
Escoba: eusk.: erratz, isats, ginarra).

Txilarra:
"Adarrak meheak, tenteak eta oso ugariak ditu. Adar horiek tonu marroi gorrixka bereizgarria eta orratz formako hosto txikiz eta lore ñimiñoz estalita daude ".

TXILAR

Jatorria:
0. LORE TXIKIZ  TXIT  HEDA  ZAN ADAR  DAUZAN.

Esanahia:
-Que Tiene Muchas Ramas Extensas Del Todo
Con Pequeñas Flores.

Bilakaera:
0. LORE TXIKIZ  TXIT  HEDA  ZAN ADAR  DAUZAN.

1. rUrI  TXIGI  XI  IRA  HAN ArARR
rEUZE.

2. UI  TXIHI  SI  ILA  HA  AAR
IIhI.

3. (II)  TXII  ZI  ILA  A  AAR  (III).

4. TXIHILAAAARR.

        = TXILAR.

Erakarria:
Txillardegi  (abizena)
lugar de brezos
= brezal

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

miércoles, 27 de mayo de 2026

ABITIGARRA / BITIGARRA / LA BITIGARRA. Cumbre en la Sierra de Entzia - Iturrieta. Harana. Arabako Mendialdea. Jatorrizko esanahia.






◇◇◇

ABITIGARRA / BITIGARRA / LA BITIGARRA.
Cumbre en la Sierra de Entzia - Iturrieta.
Harana.
Arabako Mendialdea.
Jatorrizko esanahia.

En Abitigarra se hallan:
-Ermita de Sta. Teodosia.
(antiguo paso medieval)
-Cueva de Obenkun.
(cueva sepulcral del
neolítico-calcolítico)
-Dolmen cubierto.
(junto a la ermita al otro lado
del camino)

-Enfrente:
Estribaciones de la Sierra de Lokiz.
-A continuación:
Urbasa

-Debajo en el valle:
Harana Done Bikendi
(tras despoblar Berberiego
en los siglos XIII-XIV)

ABITIGARRA / ABITIRARRA (1359)
BITIGARRA / LA BITIGARRA

-Jatorria:
< ABITIGARRA
< ABITIRARRA  (1359)
<> HABITIRARRA

0. GARAI BEHE DEN HARAN DORR HEDA.

-Esanahia:
Cumbre Bajo la que Está un Valle
de la Mayor Extensión.
(Harana)
(bajo Urbasa continúa por las Ameskoas)
Harana:
Done Bikendi, Alda, Ullibarri, Kontrasta.
(en actual Araba)
Ameskoas:
Larraona, Aranaratxe, Eulate, San Martín.
(en actual Nafarroa)

-Bilakaera:
0. GARAI BEHE DEN HARAN DORR HEDA.
1. HAAI  BII  TI  ERA RURR ERA
2. AA BII TI IRA (I)RR (I)A
3. AA BII TI IRA RR A
= ABITIRARRA (1359)
4. ABITIGARRA
(~BITIGARRA, ~LA BITIGARRA)


♧◇♧
@fga51
♧◇♧