miércoles, 28 de febrero de 2024

BAKAŔ - BEHIN - ALKAŔ / ELKAŔ - ALDE - AUŔKA : Solo - Una sola vez - Uno a Otro / Mutuo - A Favor - En Contra. Jatorrizko Esanahiak / Significados Originales.

 


◇◇◇


¤ BAKAŔ - BEHIN - ALKAŔ / ELKAŔ
- ALDE - AUŔKA.

☆☆☆


▪︎BAKAŔ
•uno solo, único

0.
< *BAT GERA DEN KEN ALDEAN DEN BEŔ

•UNO QUE PERMANECE AL QUITAR
AL OTRO QUE ESTÁ AL LADO.

1.
(nb > m)
> *Ba^ gi^a Rî Ke^ a^ria^ remeŔ

2.
> *Bâ h(i)â (^Î) K(î^) â(^i)â ^iniŔ

3.
> *Bâ ^â Kââ îhiŔ
> *Bā^Kā^î^iŔ
> *Bā^kā^(ī^)Ŕ

4
> BĀ^KĀ^Ŕ  <> BAKAŔ

♧♧♧


▪︎BEHIN
•una vez

0.
< *ALDI BAKAŔ DEN

•Que es vez única.
•Una única vez.
•Una sola vez.

1.
> *E^ri Baga^ Rin

2.
> *(î^i) Behê ^in

3.
> Behîîn 
=  Behī^n <> BEHIN

♧♧♧


▪︎ALKAŔ  <> ELKAŔ
•uno y otro, uno a otro.
•mútuo, mutuamente.
•se + verbo (recíproco).

▪︎ALKAŔ  < > ELKAŔ


Apróx:
< *EŔKAŔ  < BEŔIKAŔ
> BAEŔIKAEŔ > BAELIKAEŔ
> ^AELIKAEŔ
> ALKAŔ <> ELKAŔ


0.
< *BAT BEŔ-DEN GEHI ALDEAN BAT BEŔ-DEN

(•beŕ-den > berdin
•beŕ (sing.) > beŕ heda zan > beŕtze (pl.)
•zan-den > handî)

•UN OTRO QUE ES IGUAL
MÁS AL LADO
OTRO UNO QUE ES IGUAL.

1.
(b > u)
> *BA^ UEŔ RI^ KI^I  A^RIAN BA^ UEŔ RI^

2.
(nb > m)
> *BÂ(I)EŔ^Î K(Ī) Â(^I)AMÂ(I)EŔ (^Î)

3.
(ŕ > l)
> *BÂELÎKÂANÂEŔ

4.0
> *BÂEL(Î)KĀHÂEŔ
> *BÂELKĀ^Â(E)Ŕ
> *BÂELKĀŔ
(cae b inicial)
4.1
> *ÂELKĀŔ
4.2
> ÂLKĀŔ
4.3
> ÊLKĀŔ

♧♧♧


•gure alde :
•a nuestro lado
•a nuestro favor
•a favor

▪︎ALDE-an
•al lado
•a favor
•de parte de


▪︎ALDE
•lado, costado, parte
•cerca de

0.
< *ZAN HURRAN HEDA DEN

(zan den > handî)

•Que se extiende muy cerca.

1.
> *ZA^ ^ULA^ (^I)DE RE^

2.
> *^Â (Î)LÊ DE ^Ê

3.
> *ÂL(Ê)DĒ

4.
> ÂLDĒ



▪︎ALDE
•a favor, de parte

0.
< *GURE ALDEAN HEDA DEN

•Que se desplaza a nuestro lado.

•Que está a favor nuestro.

•A favor nuestro.

•De nuestra parte.

•En nuestro lado.

1.
> *HU^E ALDEE^ ÎRE RI^

2.
> *(^IÎ ) ALDĒ (Î)^E (^Î)

3.
> ALDĒ

♧♧♧


▪︎gure aurka
•en nuestra contra
•en contra

▪︎AUŔKA
•en contra

0.
< *GURE AURRE-AN KEN GE JAŔ DEN

•Que se pone frente a nosotros sin quitarse o apartarse.

•Que no nos deja avanzar.

•Que se nos enfrenta.

•Que está en nuestra contra.

•En contra.

1.
> *HU^E  AURREE^ KE^ GE IAŔ RI^

2.
>  *(^I^I) AURRĒ KÊ HE (I)A^  (^Î)

3.
> *AURRĒK(Î^I)Â

= *AURR(Ē)KÂ

4.
> AUŔKÂ


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧


martes, 27 de febrero de 2024

JAZO - JASO - JASAN - GERTU - GERTA (-TU). Suceder, Elevar, Soportar, Cerca, Ocurrir. Significados Originales.









◇◇◇

¤ JAZO - JASO - JASAN
- GERTU - GERTA(-TU)

☆☆☆

▪︎JAZO
•suceder, acontecer, ocurrir
(~gerta, ~gertatu)

< *IHAZO

0.

> *HEL DEN KONAINO ZAN HEDA ORO

•Que ha llegado hasta aquí
desplazándose muy del todo.

•Que se ha desplazado muchísimo
y ya está aquí.

•Que ha llegado inrsperadamente.

•Que ha ocurrido o sucedido

0.
> *HEL DEN KONAINO ZAN HEDA ORO

1.
> *HE^ RI^ GUNANU ZE^ ÎRE O^O

2.
> *^Î ^Π HIHAHI ZÎ Î^I Ō

3.
> *ÎÎ^ÎHA(^I) Z(Ī^)Ō

4.
> *Ī^HAZŌ

4.1
> *HAZŌ
= JAZŌ

4.2
> ĪÂZŌ
= YÂZŌ
= JÂZŌ

♧♧♧

▪︎JASO
•levantar, recibir, elevar

< *ZIHASO

0.
> *ZAN HEDA ORO GAIN OSO HEL ARAZI IZAN DEN 

•Que ha sido hecho llegar grandemente desplazado / extendido muy encima del todo.
=
Que ha sido levantado o elevado.
•Que ha sido hecho llegar muy  encima del todo con gran desplazamiento.
=
•Que ha llegado encima enviado de lejos
=
•Que se ha recibido

(jasota : recibido)

1.
> ZE^ ÎRE U^U GAI^ USO RI^/REU^

2.
> *^Î Î^I IÎ HA(Î) (I)SO (^Î)/(^IÎ)

3.
> *Ī^HASO

4.
= ĪHASO

4.1
> HASO

= JASO

4.2
> ĪÂSO
= YÂSO
= JASO

♧♧♧


▪︎JASAN
•soportar


Derivados:
•jasanezina :
insoportable
•jasangarri :
soportable


< *GEHASAN > *ÎHASAN

0.
< *GAIN ORO HEDA HAŔ OSO ZAN DEN

•Que es coger muy mucho todo extendido encima.

1.
> * GE^ U^U ÎRE HA^ USU ZAN RI^

2.
> *HÎ IÎ Î^I HÂ (I)S(I) ^AN (^Î)

3.
> *^Ī^HÂSÂN

4.
4.1
> *HÂSÂN

= JÂSÂN

4.2
> ĪÂSÂN
= YÂSÂN
= JÂSÂN


¤ GERTU - GERTA - GERTATU
cerca, próximo - suceder

☆☆☆

▪︎GERTU
•cerca (~hurbil, ~urran)

0.
< KEBEN AURREAN DAGOEN
HEDA ORO

•Que está desplazado ante aquí del todo.

•Que está cerca.

1.
> *GEME^ ARREA^ REHUI^ ÎTE U^U

2.
> *GENÊ ERR(I)Ê ^Î^IΠ ÎT(I)  Ū

3.
> *GEHE ERRÊ (^Ī)TŪ

4.
> GE^EERR(Ê)TŪ

> GĒŔTŪ


♧♧♧


▪︎GERTA - GERTA(-TU)
acaecer, suceder, ocurrir
(~jazo)


0.
< KONA AURRERAINO
HEL DEN
HEDA ZAN ORO - DOŔ

•Que ha llegado
muy todo lo más desplazado
hasta aquí delante.

•Que inesperadamente
ha llegado hasta aquí.

•Que ha ocurrido o sucedido.

1.
> *GUHE ARRE^AHU ^IL RI^
ÎTA ZA^ U^U - TU^

2.
> *G(I^I) ERR(Î)E(^I Î^ ^Î Î)TA ^Â - TÛ

3.
> *GERR(E)TĀ-TÛ

4.
> GEŔTĀ-TÛ


♧♧♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧








lunes, 26 de febrero de 2024

EUTSI - ETSI. Aguantar / Soportar - Ceder. Antónimos cuasidénticos. Significados Originales.

 


◇◇◇


¤ EUTSI - ETSI
Aguantar - Ceder.
Antónimos de Etimología
Aglutinante Cuasi-Idéntica.
Análisis de Orígenes.

☆☆☆


▪︎EUTSI
•aguantar, soportar, sujetar, resistir.

0.
< *GAINEAN ORO DOŔ
HEDA OSO ZAN DEN

•Que se extiende muy mucho
todo lo más por encima

•Que se mantiene por arriba.

•Que resiste arriba sin bajar o caer.

•Que aguanta encima o arriba.

•Que resiste, que aguanta.

( Se suele decir hoy en día :
Eutsi Goiari ! :
Sujétate a lo Alto ! 
o sea,
Aguanta, Resiste ! )


0.
< *GAINEAN ORO DOŔ
HEDA OSO ZAN DEN

1.
> *GEH(I)E^ U^U TU^ (Î)TE (U)SU ZE^ RI^

2.
> *HE^Ê Ū  T(Î) TI  S(I) ZΠ ^Î

3.
> *HĒŪTT(I)SZĪ^

4.
> ^ĒŪTSĪ^


♧♧♧


▪︎ETSI
•ceder, desistir.

0.
< *AZPIAN ORO DOŔ
HEDA OSO ZAN DEN


•Que se desplaza muy mucho
todo lo más por debajo.

•Que no se mantiene por encima.

•Que no resiste encima sin bajar o caer.

•Que no aguanta encima.

•Que baja o cae por debajo del todo.

•Que cede, que desiste.

(etsita egon :
estar resignado,
estar desesperado,
estar convencido)


0.
< *AZPIAN ORO DOŔ
HEDA OSO ZAN DEN

1.
> *EZB(I)E^ U^U TU^ (Î)TE (U)SU ZE^ RI^

2.
(b > u)
> *EZ(U)Ê  (I^I) T(Î) TI S(I) ZÎ ^Î

3.
> *EZÊTT(I)SZĪ^

4.
> E^ÊTSĪ^

= ĒTSĪ

♧♧♧

¤ Nota

Eutsi - Etsi son antónimos en semántica,
casi idénticos en fonética, origen y aglutinación.
Lo que Eutsi significa físicamente por encima (gainean), es lo contrario de lo que Etsi realiza por debajo (azpian), con resultados opuestos.
Por eso son antónimos muy similares.


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧




domingo, 25 de febrero de 2024

ANTZ - ANITZ. Parecido/Similar - Mucho(s). Significados Originales.

 


◇◇◇


¤ ANTZ - ANITZ

☆☆☆


▪︎ANTZ
•parecido, similar



- Derivados :

•antza :
al parecer, según parece
•antza denez :
por lo que parece



▪︎ANTZ

< *BANTZ < *BANTZE  (spróx.)


0.1
< *BEŔ DAN HEDA ZAN

•Que Es Otro Igual Muy Extensamente.

(beŕ dan > beŕ den > beŕ din)

0.2
< *BEŔ DAN ÊTA ZAN

•Que Es Otro igual Y Mucho.

☆☆☆

《 ▪︎beŕ
(bér-din, beŕ-t-ze, berri, biŕ, bi, birritan)

▪︎berri
< beŕ oro doŕ den
> beŕ u^u ruŕ ri^
> beŕiî^iŕ^î > berr(ī^)rrî
> b e ŕ ŕ î  》

☆☆☆

▪︎ANTZ

0.
< *BEŔ DAN ÊTA ZAN

1.
> *BE^ RAN ÊTA ZA^

2.
> *B(Î) ^AN ÎTE ZÊ

3.
> *BÂN ÎT(I) ZÎ

4.
> *(B)ÂNÎTZÎ
(cae la b inicial)

> *^ÂN(Î)TZÎ

> *ÂNTZ(Î)

> ÂNTZ


♧♧♧


▪︎ANITZ
•mucho, muchos

0.
< *DANA ORO HEDA ZAN

•Todo Lo Que Es En Gran Extensión

1.
> *RANE U^U ÎTE ZE^

2.
> *^ANI IÎ ÎT(I)Z(Î)

3.
> ÂNĪTZ

☆☆☆

《 dana > dena :
lo que es , todo
~ oro, guztia, dana / dena 》

♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧


DAMU - EGOTZI. Arrepentimiento - Lanzar. Orígenes y Significados.



◇◇◇

¤ DAMU - EGOTZI

☆☆☆

▪︎DAMU
•arrepentimiento
•pesar
<> DAMU(tu)
•arrepentirse

0.
< *HEDA GOGO BURU ZAN EZ BER DEN DOR ORO MIN

(zan den > handî : grande)
(ez ber den > ezberdin : diferente)

•Que es el mayor dolor de todos por desplazar el ánimo a un extremo muy diferente.

•El gran dolor de espíritu por cambiar de sentimientos.

•El gran dolor de arrepentirse.

•Arrepentimiento.

0.
< *HEDA GOGO BURU ZAN EZ BER DEN DOR ORO MIN

1.
> *ÎDA HUHU BU^U HE^ E^ ME^ RI^ RUL U^U NI^

2.
> *DA (ÎÎ) MŪ ^Î Î NÎ ^Î ^U^ Ū HÎ

3.
> *DAMŪĪHĪÛŪ(^Î)
> *DAMŪ(Ī^Ī)Ū

4.
> DAMŪ  <> DAMŪ(tu) :
•arrepentimiento <> •arrepentirse



▪︎EGOTZI
•lanzar(se)
•arrojar(se)
•echar(se)

0.
<  *ABIADAZ GOI HEDA ZAN DEN

•Que es Desplazar Muy Alto Con Impulso.
《 •abiada : impulso, ímpetu, breada

•abiadura : velocidad
•abaila : velocidad, impulso
•habaila : honda  》

0.
<  *ABIADAZ GOI HEDA ZAN DEN

1.
> *EMIERE^  GO  ÎTE  ZÊ  RÎ

2.
> *ENE^E GÔ T(I) ZÎ ^Î

3.
> *EHĒ  GÔ TZĪ^

> *E^ĒGÔTZĪ

4.
> ĒGÔTZĪ

♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga5
♧◇♧



sábado, 24 de febrero de 2024

ZAN - DOŔ - GOTOŔ - TONTOŔ - GANDUL (~ alper / alper - nagi). Grande, Gran, Mucho, Muy - Cima, Cumbre, Lo más de algo - Sólido, Robusto - Vago,  Perezoso (alfeŕ, nagi). Significados Originales.

 





◇◇◇


¤ ZAN - DOR - GOTOŔ - TONTOŔ - GANDUL

☆☆☆


▪︎ZAN
•grande, gran, mucho, muy

0.
> zan den

•Que es grande, gran, mucho, muy

1.
> han dî = handi




▪︎DOR
•cima, cumbre, lo más de algo.

0.
< Heda Oro Aurre Goi Zan Den

(zan den > handi)

Que se extiende delante del todo a gran altura.

•Que sobresale mucho y destaca sobre el resto.


1.
> îde o^o orre hui han dî

2.
> di ō orri ^ii ^e^ rî

3.
> d ō oŕ (ī ī^î)

= dōŕ




▪︎GOTOŔ
•sólido, resistente, firme, vigoroso, robusto

A.
0.
< GOGOŔ ORO DOŔ DEN

•Que ez lo más duro de todo.

1.
> GOHO^ O^O TOŔ RI^

2.
> GO^O Ō TOŔ ^Î

3.
> GŌTOŔ

B.
0.
< KAŔ ORO DOŔ DEN

•Que es lo más sólido-duro-rocoso de todo

1.
> KE^ O^O TOŔ RI^

2.
> GÎ Ō TOŔ ^Î

3.
> GŌTOŔ




▪︎TONTOŔ
•cima, cumbre, pico
•cresta, penacho  (~ gandoŕ < gain doŕ)
•chichón, bulto
•montón

A.
0.
< HEDA ORO LAUN GAIN 
DOŔ ZAN DEN

•Lo que está muy lo más por encima de una extensión toda plana-llana.

1.
> ÎTE O^O RON GE^ TOŔ ZE^ RI^

2.
> TI Ō ^ON HÎ TOŔ ZÎ ^Î

3.
> TŌN(^Î)TOŔ (^Î^Î)

= TŌNTOŔ

B.
0.
< HEDA ORO GOI ZAN DOŔ DEN

•Que se extiende muy por arriba en alto todo lo más.

1.
> ÎTÊ O^O HOI HEN TOŔ RI^

2.
> T(Î) Ō ^O (^I)N TOŔ (^Î)

= TŌNTOŔ




▪︎GANDUL  (cast.)

A.
0.
< KEN LAN ORO GAIN-DIK NAHI DUENA DOŔ DEN

•Que es el que lo que más desea es quitarse de encima todo el trabajo.


1.
> GE^ RAN U^U GE^-RIG NA^I RUINE DUL RI^

2.
> G(Î) ^AN IÎ GÎ-^IG NE ^IIHI DUL (^Î)

3.
> G ÂN Ī GĪ^ HI Ī^I DUL
> GÂNĪGĪ^ĪDUL

4.
> GÂNĪHĪDUL > GÂNĪ^ĪDUL > GÂNĪDUL
= GÂNDUL


B.  (B)
0.
< KEN BEHAŔ ORO GAIN-DIK GURA DAUNA DOŔ DEN

•Que es el que lo que más desea es quitarse de encima todo el trabajo.


1.
> GEMI^A^ U^U GEN-RIG GU^A REUNE DUL RI^

2.
> GENÎÂ IÎ HIN-^I^ HÎE ^IIHI DUL (^Î)

3.
> GIHÎÂ (Ī^I)N Î^ÎI Ī^I DUL
> G(I^Î)ÂNĪ^DUL

4
> GÂNĪDUL
= GÂNDUL

♧♧♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧♧♧



martes, 20 de febrero de 2024

De ATZ a ESKU / ESKUIN / EZKER. Sobre las manos en el protoeuskera y su evolución fonético-semántica.

 









◇◇◇



¤ Sobre las manos en el euskera (dcha. e izqda.)



○ Época 1

Palabras básicas de los numerales en euskera.

▪︎atz :
•zarpa, garra, mano

(Actual 
•atzeman
•capturar, agarrar, atrapar
•echar mano
< *atz eman
•dar mano = echar mano)


< *beha aurre atz zan heda den
•que es mirar de frente la mano muy extendida
> *bi^e orre etz ze^ ^ire ri^
> *biî orri itz ^î î^i ^î
= *bīorrītzī^ > *borrītz
> BOŔTZ > BOZT > BOST



•eri
•dedo de mano o pie

a)
< *koŔ ge erik
•ahí sin dedos
> *hoŔ ge eri^
> ho^ ge e^î
= hôgēî   (euskera)

b)
< hoŔ ken eri
•ahí quitar dedos
> ^oŔ ke^ e^i
> ôŔkēî   (ibero)



•ahuŕ
•palma de la mano

< *atz zan heda aurren laun doŔ den

•que es lo más plano en la mano muy extendida delante

> *az za^ hire orre^ ro^ roŔ ri^
> *a^ ^â hi^i uŔ ^û ^uŔ (^î)
> *ā^h(ī^)uŔ ū^Ŕ
> āhuŔ(u)Ŕ
> āhuŔŔ = āhuŔ


(▪︎zan
> zan den > handî
•grande, gran, mucho, muy)

(▪︎doŕ
•cumbre, cima, lo más de algo
< heda oro goi aurre den
•que se extiende adelanye arriba del todo)

Ej. 1
< *eri bade ahuŕ denez
•que es con un dedo en la palma de la mano.
> *eli meri a^uŔ rini^
> *ili ni^i aûŔ ^ihî
> *lihīaûŔ(î^î)
> *l(i^ī)aûŔ
> LaûŔ > Laû^


Ej. 2
< *biŔ heda atz eri badez den zan ahuŔ utzi
•dos manos muy extendidas con un dedo dejado en la palma.
> *bi^ ^ire ez e^i bede^ ri^ za^
a^i^ itzi
> *b(îî^)ee^ebedêr(î)^ââ(ī)tzi
> *b(ē)bedêrā^tzi
> bbedêrātzi > bedêrātzi


Ej. 3
< *zan biŔ ahuŔ heda diren
•Que son dos palmas grandes extendidas
> *zamiŔ a^iŔ  ^ire riri^
> *zam(i^)a(î)Ŕ (î^i ^i^i)
> *zamaŕ > hamaŘ

☆☆☆


○ Época 2


▪︎esku 
•mano
< *atz gai oro den
•que es zarpa capaz de todo
> etz ke u^u ri^
> es ki ū ^î
> es•kū



▪︎eskuin / eskubi
•mano derecha.

a)
< atz gai oro doŕ den
•que es la zarpa más capaz de todas
> *etz ke u^u ru^ rin
> *es ki ū ^û ^in
> eskūīn <> eskūbî^

b)
> *esku on den
•que es la mano buena
> *esku u^ rin
> *esku û ^în
> eskūîn <> eskubî^



▪︎ezker
•mano izquierda
No viene de "atz oker", ni de "esku okeŕ", ni de "ez kor>ker", 
viene de :
< *atz ezgai oro doŕ den
•que es la zarpa más incapaz de todas
> *etz ezke u^u ruŕ ri^
> *es ezke ī ^iŕ ^î
> *is ezke ŕ
> *sezkeŕ > *zezkeŕ
> êzkeŕ



▪︎hatz
•dedo de la mano



▪︎behatz
•dedo del pie
< *behe hatz
•dedo de abajo
> be^e hatz
= bēhatz



▪︎eri
•dedo de mano o pie



▪︎ahuŕ
•palma de la mano

< *atz zan heda aurren laun doŔ den

•que es lo más plano en la mano muy extendida delante

> *az za^ hire orre^ ro^ roŔ ri^
> *a^ ^â hi^i uŔ ^û ^uŔ (^î)
> *ā^h(ī^)uŔ ū^Ŕ
> āhuŔ(u)Ŕ
> āhuŔŔ = āhuŔ

☆☆☆

¤ El caso de "tocar", la mano "esku", la "s" de "esku" y su eventual desaparición (a veces).

EKUTU - IKUTU  <> UKITU


▪︎IKUTU <> Ukitu
•tocar

< EKUTU  (B)

0.
< ESKU ORO HEDA ZAN DOŔ DEN

(zan den > handî: grande, gran, mucho, muy.)

(doŕ < heda oro aurre goi zan den
•Que se extiende ante todos a gran altura.
•cumbre, cima.
•Que destaca sobre todos.
•Lo más de algo.
•Lo máximo en algo.)


•QUE ES EXTENDER LA MANO TODO MUY LO MÁS (para tocar).

1.
> ESKU U^U ÎRE ZE^ TU^ RI^
2.
> EZKU Ū Î^I ^ÎTÛ (^Î)
3.
> E^KŪ(Ī^)TÛ
4.
> ÊKŪTÛ > ĪKŪTÛ <> ŪKĪTÛ


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51.

♧◇♧












lunes, 19 de febrero de 2024

Valle de ULTZAMA, Nafarroa, Euskal Herria. Vasconia. Jatorrizko Esanahia.









◇◇◇


▪︎Valle de ULTZAMA
Nafarroa
•En la montaña navarra.
•Merindad de Pamplona.
•A ~22 km. de Iruñea-Pamplona.
•Compuesto por 12 pueblos.
Fronterizo con el Valle de Baztan y con Gipuzkoa, que siendo del Reino de Navarra pasó a la Corona de Castilla desde 1200, por el puerto de montaña de Belate, donde hubo batalla a principios del S.XVI durante la invasión y conquista castellana de Nafarroa (1512-1522).
•2 ríos en alto valle de montaña : Ultzama y otro.
•Es Ibaŕ, no Haran.



"Koldo Mitxelenak uste zuen Ultzama toponimoa zeltako Uxamatik zetorrela. Hitz horrek lekurik altuena esan nahi du, eta esanahi hori ongi datorkio Ultzamari, zeren, Basaburuarekin batera, Nafarroako isurialde mediterraneoko ibarrik altuenak baitira. Euskal ahoskerak Uxama hori Ultzama bihurtuko zuen, Mitxelenaren ustetan, beste toki batzuetan Osma (Bizkaiko Mallabiako auzoan bezala) bihurtu zuen bitartean.

Erdi Aroan, ibarraren izena idazkietan hainbat eta hainbat eratara azaltzen zen: IozamaUtzamaHutzamaUçama edo Uzama, ustezko jatorrizko Uxama eta egungo Ultzamaren arteko eratorriak izango liratekeenak. 1366ko testu batean Urçama bezala agertu zen. Honek Jose Maria Satrustegi ur hitzarekin erlazionatzera eraman zuen"



Horretaz oker zebilen Mitxelena, izena ez da zelta,
Uxamarekin ez dauka zer ikusirik, eta Osmarekin ere ez

Izena ez da zelta, euskaraz osatuta da eta euskararengandik dator, nongo lekuan eta zertarako dagoen hantxe kokatua azaltzen.



"Belate Nafarroa Garaiko mendatea da. Almandoz (Baztan) eta Arraitz (Ultzama) herriak lotzen dituena. 847 metroko garaiera du. Bertatik pasatzen da NA-1210 errepidea (lehengo N-121).

Belate aspalditik izan da igarobide garrantzitsua. Bertatik Nafarroa Garaiko barnealdea, Lapurdirekin eta Gipuzkoako kostaldearekin lotzen zituen erromatar galtzada pasatzen zen. Ikertzaile batzuen arabera, II. edo III. mendekoa da. Galtzada honetatik igarotzen ziren ere Erdi Aroan, Done Jakuera bidean, Urdazubitik barrena zetozen erromesak. Horrela, Belateko Santa Maria Monasterio-Ospitalea eraiki zuten bertan, gaur egungo aterpe baten modukoa.

1512an, nafarren eta gaztelarren arteko Belateko gudua gertatu zen, Joanes III.ak Nafarroako Erresuma berreskuratu nahi izan zuelarik, baina gaztelarrek (ipuzkotarrak izanik ere) garaitu zuten."



« Ipuzkoa izena zuen Oria bailarak lurraldea Nafarroa zen garaian. 1200. urtean Gaztela sartzean 'G'-a erantsi zioten eta ordutik hasi zen Gipuzkoa erabiltzen »



▪︎ULTZAMA

¤ Etimología vasca

0.
< *GOI ORO HEDA ZAN IPUZKOA-KO MUGA-ZAINA DEN IBAŔ

(zan den > handî : grande, gran, mucho, muy)

•Responde a todas las variantes escritas del medievo
y tiene sentido de altura y de frontera. Cuando hay solución interna del idioma no hay que aceptar soluciones externas al idioma. Lo siento, maestro Mitxelena.

¤ Significado


•VALLE QUE VIGILA LA FRONTERA DE IPUZKOA / GIPUZKOA MUY DESPLAZADO TODO EN LO ALTO.

(Frontera antigua entre vascones y bárdulos y posteriormente entre nafarrak e ipuzkotarrak / gipuzkotarrak.)


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


0.
< *GOI ORO HEDA ZAN  IPUZKOA-KO MUGA-ZAINA DEN IBAŔ

1.
> *HUI ORO ÎTE ZA^ IBUZGUEGU  MUHA-^AINA RI^ IMA^

2.
> *HU [O^O <> U^U <> URU <> ULU] (Î)[T<>D<>R<>^] (I) ZÂ IUU^HUEHU  MU^A Â(I)HA (^Î)  (I)MÂ

3.
> *HI [Ō<>Ū<>UR<>UL] TZ  (IIÎ^II^I) M(U) Â^A MÂ

> *HI
[Ō / Ū / UR / UL]
TZÂ
MĀ^MA > MĒ^MA >M(Ī^)MA

4. Variantes históricas

> HI - Ō/Ū/UR/UL - T/D/R/^ - ZÂ -MA

"Erdi Aroan, ibarraren izena idazkietan hainbat eta hainbat eratara azaltzen zen:
IozamaUtzamaHutzamaUçama edo Uzama, ustezko jatorrizko Uxama eta egungo Ultzamaren arteko eratorriak izango liratekeenak. 1366ko testu batean Urçama bezala agertu zen. Honek Jose Maria Satrustegi ur hitzarekin erlazionatzera eraman zuen"

4.1
S.XI

a)
> ^I  Ō  ZĀ  MA
= ÎŌZĀMA

b)
> ^ Ū T ZÂ MA
= ^ŪTZÂMA

c)
> HI Ū T ZÂ MA
= HŪTZÂMA

d)
> ^ Ū  Z  MA
= ^ŪZÂMA = UÇAMA

4.2
S.XIV

> ^ UR ZÂ MA
= URZAMA = URÇAMA

4.3
S.XVI >>> S.XXI

> ^ UL T ZÂ MA
= ÛLTZÂMA


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧



BEZ (B) - BAPEZ  (B) - EZIN izan. Tampoco - Nada - No poder (lo contrario de "ahal") Sin.:  Ere ez - Ezer ez - Ahalik ez. Significados originales.

 


◇◇◇

¤ bez (B) - bapez  (B) - ezin

☆☆☆

•ez : no
•ere ez :
•también no = tampoco



▪︎BEZ (B)
•tampoco
< *beŕ ere ez
•también otro no igual
•tampoco
> be^ e^e ez
> bēz 



•ezer ez : nada
•ezereza : la nada



▪︎BAPEZ (B) :
•nada
(babeS : protección, no confundir)
< *babez < *bauez
< *^bat oro ere ez
•uno todo también no
•en total tampoco uno
•ni uno en total
•cero, nada
> ba u^u e^e ez
> ba ū ē ez
> babēz
> bapēz



▪︎EZIN izan
•no poder
< *ahal ez den egin
•que no se puede hacer
•que es imposible de hacer
(•imposible : ezina)
> *e^e^ ez re^ ehin
> ē^ ez ^î  i^in
= ēzī^n


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51
♧◇♧


viernes, 16 de febrero de 2024

MUNDAKA, Bizkaia, Kostaldean, Euskal Herria. Jatorri eta Esanahia.












◇◇◇


▪︎MUNDAKA

•En la costa Bizkaina, en la desembocadura del rio Oka en el mar, en el fin de Urdaibai, frente a la isla de Izaro y la playa de Laida, viendo  San Pedro Atxarre y el peñón de Ogoño.

•Mundaka Bizkaiko iparraldeko udalerri bat da, Busturialdea eskualdekoa. Euskal Herriko kostan dago, Bermeotik hurbil, Urdaibain (Oka Ibaiaren padurak bere itsas-ahoan) eta Gernika-Mundaka-ko itsasadarrean. 

•Primer asiento de las Juntas Generales de Bizkaia.

•Origen mítico drl primer señor de Bizkaia, Jaun Zuria.

•Patria de marinos y capitanes de barco.

•Pescadores en el pueblo, baserritarras en el monte.

•Etxeita, mundakarra : alcalde de Manila y literato euskalzale.


¤ Etimología

•Su nombre NO viene de "munda aqua", "agua limpia" en latín,
(lo contrario sería
Tampoco viene del celta ni del danés (germánico vikingo).

•La M inicial era una B y la KA final viene de la ría del OKA.

•Es Euskera aglutinado, de la frase de protovocablos que describe su ubicación y función exactas, como topónimo euskérico que formó su nombre hace muchísimo tiempo :


0.
< *BEHA ITSASO ORO ZAN HEDA DEN
- IBAI  OKAREN  ITSAS AHOAREN ONDOAN
HEDA DEN - URI ZAINA.


¤ Significado

Pueblo Atalayero -
- Que Se Extiende Junto A La Desembocadura Marina Del Rio Oka - Mirando Al Mar Todo Muy Extenso.



¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre.

0.
< * BEHA ITSASO ORO ZAN HEDA DEN
- IBAI  OKAREN  ITSAS-AHOAREN ONDOAN
HEDA DEN - URI ZAIN-A.

1.
> *BI^E  SESU  U^U  HEN ÊDA DI^
- IMAI  UKA^IN SA^-A^UA^IN U^RUAN
ÊRA DI^ U^I  HEN-E

2.
> *BİΠ ZIZU  Ū  (^I)N  ÎDA  RÎ
- INA (I)KÂ(Î^) ZÂ-A(Î)A(Î^) (Î^I)A^
(Î)^A RΠ IÎ ^IHI

3.
> *B(Ī) (^I^)U N ÎDA (^Î)
- IHA KÂ ^Â-AA Â
 (^Î)  (Ī)  (Î^I)

> *BUNÎDA(I)^AKÂÂĀÂ

4.  (b > m)
> *MUNÎDĀKĀ^

4.1 (erdi aroan)
> *MUNÎRĀKĀ

> *MUN(Î)^ĀKĀ

= MUNĀKĀ  (Erdi Aroan)

4.2
> *MUN(Î)DĀKĀ^

= MUNDĀKĀ


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧








jueves, 15 de febrero de 2024

OHOL. Tabla de madera. Tablilla de madera para el tejado. Significado Original.




◇◇◇


▪︎OHOL
•tabla
•tablilla de tejado.

☆☆☆

¤ Cubierta de madera: tablillas, oholak

"La teja es el material más frecuente, pero en tiempos pasados, al menos en parte del territorio, se recurrió a otros como la madera y la piedra, elementos del entorno fácilmente asequibles. 
Conviene tener en cuenta que el uso de las tablillas se dio en el ámbito pirenaico donde abundan las hayas y robles, material a partir del cual se obtenían.
Los tejados de tablillas, junto a los de losas, son posiblemente los más primitivos. Estos materiales fueron sustituidos por la teja quedando relegados a las cabañas o construcciones dedicadas al ganado.

Pero quizá más primitivo aún haya sido el uso de la propia tierra. El recurso a los tepes estuvo generalizado en tiempos pasados pero se vio reducido a construcciones improvisadas en el monte propias de pastores y carboneros.

El tejado se cubría en los años cuarenta del siglo XX con pizarra, arbela, arduasa, tella, pero en tiempos anteriores se usaba la tablilla de madera, ohola ; en ese tiempo se veía tan sólo en algunas bordas o rediles. La teja de barro cocido, tellagorri, estaba presente en muy pocas casas."

(Atlas Etnográfico de Vasconia)



" Elemento constructivo tradicional; tablilla de madera usada para el recubrimiento de techumbres. Generalmente de roble y con unos 3 cms. de grosor, ha sido desplazada por la laja de pizarra y la teja en gran parte del país, conservándose en numerosos lugares de Baja Navarra y Zuberoa, así como en zonas montañosas del NE. de Navarra (valles de Aezkoa, Erro, Salazar y Roncal). Ref. L. Peña Basurto: Las "Ohodak"..., en "Homenaje a J. M. de Barandiarán", II, Bilbao, 1966."

(Auñamendi Euskal Entziklopedia)


☆☆☆


▪︎OHOL (- A- K)

De:
zur : madera  (no eguŕ : leña)
laun : plano, llano
mene : delgado,fino
doŕ : lo más

(No viene de *nol > *nol-*nol > *onol,
como dice Joseba Lakarra, carece de semántica, aunque en su aglutinación sí que aparece *onol, pero con sentido semántico, y sí que es vocablo del protovasco o aitzineuskara.)


▪︎OHOL

0.
< *ORO LAUN HEDA DOŔ ZAN MENE DEN ZUR

•MADERA QUE ES MUY LO MÁS DELGADA DE EXTENSIÓN PLANA DEL TODO.

•MADERA DE EXTENSIÓN PLANA Y DELGADA AL MÁXIMO.

•TABLA o TABLILLA DE MADERA.


0.
< *ORO LAUN HEDA DOŔ ZAN MENE DEN ZUR

1.
> *O^O RON HIRE ROL ZE^ MEHE RI^ ZU^

2.
> *Ō ^ON HĪ^I ^OL ^Π NI^I ^Î ^IÎ

3.
> *ŌNĪ^ÔLÎH^Ī^

> *ŌN(Ī)ÔL(Î^Ī^)

> *ŌNÔL

4.
> ŌHÔL
(tabla, tablilla de madera)


♧◇♧
¤ Etimogías propias de @fga51.
♧◇♧

BURUZAGI. Jefe, Dirigente. Significado Original.











◇◇◇


▪︎BURUZAGI

•jefe, dirigente, líder, caudillo

0.
< *BURU ZAN AŔGI DAUN

•Que Tiene la Cabeza Muy
Luminosa / Lista /Espabilada.

0.
<* BURU ZAN AŔGI DAUN

1.
> *BURU ZA^ A^GI REU^

2.
> BURUZĀ^GI^IÎ

= BURUZĀGĪ^


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧