lunes, 29 de junio de 2026

ELBARRI. Paralítico. Inválido. Minusválido. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

ELBARRI.
Paralítico. Inválido. Minusválido.
Jatorrizko esanahia.
ELBARRI

•Jatorria:
0. ERI GOGAIKARRI.

•Esanahia:
-Enfermo que Causa Pesadumbre.

•Bilakaera:
0. ERI GOGAIKARRI.
1. EL(I)  GUGA(I)GARRI.
2. ELHUHAHARRI.
3. ELUAARRI.
(u-bokal > b-bokal)
4. ELBARRI.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


ARROTZ. Extranjero, forastero. Extraño, raro. Poco frecuente. Jatorrizko esanahia.



◇◇◇

ARROTZ.
Extranjero, forastero.
Extraño, raro.
Poco frecuente.
Jatorrizko esanahia.
ARROTZ  (S.XI-XII)
-Jatorria:
0. Arraroa Daun Antza.
-Esanahia:
Que Tiene Aspecto Extraño.
-Bilakaera:
0. Arraroa Daun Antza.
1. Arrau(e)  rau  e^tz(e).
2. Arrau au  (i)tz.
(au > o)
3. Arro -o -tz.
  = ARRÕTZ

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


lunes, 22 de junio de 2026

HANDI - TIPI - TTIPI - TXIKI - TIKI - TXIKITO - TXIKITXU - TXIKITIKO- TXIKITINO - TXIKITINIKO- TXIKITINITO - TXIKITININO - TXIKITIRRIN - TXIKIRRITIN - TXIKIRRITINO - TXIKIRRITITO - TXIKIRRITIKO : Grande - Pequeño - Pequeñito - Muy pequeñito - El más pequeñito.




◇◇◇

HANDI - TIPI - TTIPI - TXIKI - TIKI
- TXIKITO - TXIKITXU - TXIKITIKO
- TXIKITINO - TXIKITINIKO
- TXIKITINITO - TXIKITININO
- TXIKITIRRIN <> TXIKIRRITIN
-TXIKIRRITINO - TXIKIRRITITO - TXIKIRRITIKO
***
Grande - Pequeño - Pequeñito
- Muy pequeñito - El más pequeñito.

☆☆☆

¤ Diminutivos progresivos yuxtapuestos :

▪︎HANDI
grande
< ZAN DEN
que es grande, gran, mucho, muy

▪︎TIPI
pequeño
<> TTI PI 
<> TTI BI 
<> TTI BE
<> TTI BEHE

▪︎TXIKI
pequeño
<> TXI GI
poca materia

( gi : protoeuskera:
materia, carne, alimento)

▪︎TIKI
pequeño
<> TTIKI
<>  TTI GI

▪︎TXIKITO
pequeñito
<> TXI KI TXO 
<> TXI KI TXU
<> TXI GI TO / KO / NO

▪︎ TXIKITIKO
pequeñito
     TXI KI TI KO

▪︎  TXIKITINO
pequeñito
      TXI KI TI NO

▪︎TXIKITINITO
muy pequeñito
     TXI KI TI NI TO

▪︎TXIKITINIKO
     muy pequeñito
    TXI KI TI NI KO

▪︎TXIKITININO
     muy pequeñito
     TXI KI TI NI NO

▪︎TXIKITIRRIN <> TXIKIRRITIN
    que es el más pequeñito
      TXI KI TI DORR DEN
      TXI KI  TI  rURR rEN
      TXI  KI  TI  IRR  IN

edo :
TXI KI RRI TI NO
TXI KI RRI TI TO
TXI KI RRI TI KO

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

miércoles, 17 de junio de 2026

MENIA.Tregua. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

MENIA.
Tregua.
Jatorrizko esanahia.

Jatorria:
0. ALDI  MEHEAREN  ZEHAR
GUDA GELDI ADOSTUA.

Esanahia:
-Parada Acordada de la Guerra 
Durante un Tiempo Pequeño.

Bilakaera:
0. ALDI  MEHEAREN  ZEHAR
GUDA GELDI ADOSTUA.

1. ErI  MEEAIN  ZIE
GUrA  GErI   ArUzDUA.

2. (II)  MEEEN  HII
HIA  HII  AIrIA.

3. MEEEN  II
IA  (II)  A(II)A.

4. MEEENIIIAAA.

= MĒNĪĀ.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

lunes, 15 de junio de 2026

MOTZ - LABUR - LUZE. Corto - Largo .Jatorrizko esanahiak.



◇◇◇

MOTZ - LABUR - LUZE.
Corto - Largo.
Jatorrizko esanahiak.

☆☆☆

MOTZ
Corto,
Conciso, breve,
Tonto,
Desafilado, romo, embotado.
0. BURU HEDA ORO ATZE DAUN.
-Que tiene la punta
extendida toda atrás.
-Que tiene la punta
retraída.
-Que tiene la punta
corta.
-Corto, romo.
1. BUU IrE OO  ETZ  DO
2. B(II II)  OO  (I)TZ  rU
3. BOOTZ(I)
(b>m)
4. MOTZ

Erakarria:
MOZTU.
-Cortar, amputar, cercecenar.
(retraer la punta)
De Motz:
motz (corto) <> moztu (cortar).

☆☆☆

LABUR.
Corto.
0. BURU HEDA  MEHE  DORR.
-Punta / Extremo con la Extensión
Más Pequeña.
1. BUU IRA M(II)  (r)URR.
2. B(II) (I)LA  M(I) URR.
(b <> m | m <> b)
3. (B)LABUR.
(cae b inicial)
4. LABUR.

☆☆☆

LUZE.
Largo.
0. BURU HEDA ORO ZAN.
(zan den > handi)
-Punta / Extremo de Extensión
Toda Grande.
1. BUU IRE  UU  ZE
2. B(II) (I)L(E) UU ZE
3. (B)L(I)UUZE
(cae b inicial)
4. LUZE.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧



sábado, 13 de junio de 2026

ADABAKI. Parche, remiendo, petacho. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

ADABAKI.
Parche, remiendo, petacho.
Jatorrizko esanahia.

Jatorria:
0. OIHAL ZATIA ORO EBAKIA.

Esanahia:
-Trozo de Tela Toda Recortada.
(que se cose para tapar agujeros
en la ropa)

Bilakaera:
0. OIHAL ZATIA ORO EBAKIA.
1. UIA ZAD(I)A  UU   (I)BAKIE.
2. (II)AHADAUBAKII.
3. AADA(I)BAKII.
4. ADABAKI.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


viernes, 12 de junio de 2026

LIZUN. Mohoso, sucio, obsceno. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

LIZUN.
Mohoso, sucio, obsceno.
Jatorrizko esanahia.

Jatorria:
0. Li Zi Oro Den.

Esanahia:
li : pegajoso (protovasco)
zi : descompuesto orgánico (protovasco)

-Que Está Todo
Descompuesto y Pegajoso.

Bilakaera:
0. Li Zi Oro Den.
1. Li Zi  Uru rin.
2. LI Z(i) UU  (i)N.
3. LIZUUN.
= LIZUN.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


martes, 9 de junio de 2026

ZORROTZ. Afilado, puntiagudo. Jatorrizko esanahia.



◇◇◇

ZORROTZ.
Afilado, puntiagudo.
Jatorrizko esanahia.
Jatorria:
0. Zan DoR Oro ERtz Mehe Daun.
Esanahia:
-Que Tiene el Borde Fino
Muy Todo Lo Más.
-Que Tiene Finísimo el Borde.
-Que Tiene Finísimo el Filo.
-Que Está Muy Afilado.
Bilakaera:
0. Zan DoR O(r)o E(R)tz Mehe Daun.
1. Ze  (r)ORR  OO ETZ  Nee (r)eu.
2. Z(i) ORR OO  (i)TZ  N(ii)  (ii).
3. ZORROOTZ(N).
4. ZORROTZ.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


ZAURI. Herida, pena, plaga. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

ZAURI.
Herida, pena, plaga.
Jatorrizko esanahia.

ZAURI
Jatorria:
0. ZAN ORO ERAGIN MIN.

Esanahia:
-Produce Muchísimo Dolor.
(zan den > handi)
(oro : todo)

Bilakaera:
0. ZAN ORO ERAGIN MIN.
1. ZA UU (I)REHI  MI
2. ZA UU  RII  N(I)
3. ZA  UU  RII (N)
4. ZA UU RII
    = ZAURI

Erakarria:
zauritu : herir.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

sábado, 6 de junio de 2026

ZEHAR. A través de, oblícuo, de lado. Jatorrizko esanahia.




◇◇◇

ZEHAR.
A través de, oblícuo, de lado.
Jatorrizko esanahia.

•Azalpena:
ZEHAR
- oblicuo, transversal, inclinado.
- de lado, lateral.
- a través de , cruzando por.
- sesgado.

•Erakarriak:
zeharka: de través, de lado
zeharkatu : atravesar

•Jatorria:
0. EZ  ZUZEN  HEDA  AURRERA DEN.

•Esanahia:
-Que es desplazamiento adelante no recto
-Que es desplazamiento en oblícuo.
-Que es desplazamiento torcido,
o de lado, o a través de, o cruzando por,
o sesgado.

•Bilakaera:
0. EZ  ZUZEN  HEDA  AURRERA DEN.
1. EZUZE  HErA  ARREA rI
2. IZIZE  HIA  ARRIE  (I)
3. (II)ZE  HA  ARR(E)
4. ZEHAAR
= ZEHAR

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


jueves, 4 de junio de 2026

Giza elegia / Elegía humana.



◇◇◇


▪︎Giza elegia.

Gizakia, gizajo hilkorra!
Trebatua, kontzienteagoa.
Errugabea izan  hintzen.
Beste animalia bat haiz oraindik.

Unibertsoa naturalera,
ongi baitaki gogamenak,
baina konorterik gabe jarraitzen du
hasieratik amaierara.

Hil edo bizikoa den beldur batekin
badaki hiltzen ari dela: jakintsua.
Hobe arrazionala ez izatea?

Munduan bakarrik, adimena
benetan gaizki pasatzen du.
Jainko maitea!
Iritsiko da zorigaiztoko ordua.
Oso ausarta izan ala ez,
jaiotzea hilgarria da beti.

@fga51
2026ko ekaina



Traducción: 

▪︎Elegía humana. 

¡Humano, pobre mortal!.
Desgraciado, mas consciente.
Pudiste ser inocente.
Sigues siendo otro animal. 

Universo al natural,
bien que lo sabe la mente,
mas continúa inconsciente
desde el principio al final. 

Con un temor que es vital
sabe que muere: sapiente.
¿Mejor no ser racional?. 

Sola en el mundo, la mente
lo pasa de veras mal.
¡Que Dios le sea clemente!
Llegará la hora fatal.
Seas o no muy valiente 
nacer es siempre letal. 

@fga51
Junio 2026

◇◇◇


martes, 2 de junio de 2026

KAMUTS. Desafilado, despuntado. Romo, mellado. Que no corta, que no pincha. Jatorrizko Esanahia.


◇◇◇

KAMUTS.
Desafilado, despuntado.
Romo, mellado.
Que no corta, que no pincha.
Jatorrizko Esanahia.

Jatorria:
0. EBAKI  AHAL GABE  ORO HUTS.
Esanahia:
-Sin Poder Cortar Nada de Todo.
Bilakaera:
0. EBAKI  AHAL GABE  ORO HUTS.
1. IUEKI  AA  HAME  UU  UTS.
2. (III)K(I)  AA  AM(I)  UU  UTS.
3. KAAAMUUUTS.
= KAMUTS.

Oharra:
Pasó al francés antiguo.
"camus"  (fr) :
chato, de nariz plana.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


TXILAR. Brezo / Biércol. (fr.: bruyère). (cat.: bruc). Jatorrizko Esanahia.


◇◇◇

TXILAR.
Brezo / Biércol.
(fr.: bruyère).
(cat.: bruc).
Jatorrizko Esanahia.

(Empleado para hacer escobas o cierres.
Escoba: eusk.: erratz, isats, ginarra).

Txilarra:
"Adarrak meheak, tenteak eta oso ugariak ditu. Adar horiek tonu marroi gorrixka bereizgarria eta orratz formako hosto txikiz eta lore ñimiñoz estalita daude ".

TXILAR

Jatorria:
0. LORE TXIKIZ  TXIT  HEDA  ZAN ADAR  DAUZAN.

Esanahia:
-Que Tiene Muchas Ramas Extensas Del Todo
Con Pequeñas Flores.

Bilakaera:
0. LORE TXIKIZ  TXIT  HEDA  ZAN ADAR  DAUZAN.

1. rUrI  TXIGI  XI  IRA  HAN ArARR
rEUZE.

2. UI  TXIHI  SI  ILA  HA  AAR
IIhI.

3. (II)  TXII  ZI  ILA  A  AAR  (III).

4. TXIHILAAAARR.

        = TXILAR.

Erakarria:
Txillardegi  (abizena)
lugar de brezos
= brezal

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

miércoles, 27 de mayo de 2026

ABITIGARRA / BITIGARRA / LA BITIGARRA. Cumbre en la Sierra de Entzia - Iturrieta. Harana. Arabako Mendialdea. Jatorrizko esanahia.






◇◇◇

ABITIGARRA / BITIGARRA / LA BITIGARRA.
Cumbre en la Sierra de Entzia - Iturrieta.
Harana.
Arabako Mendialdea.
Jatorrizko esanahia.

En Abitigarra se hallan:
-Ermita de Sta. Teodosia.
(antiguo paso medieval)
-Cueva de Obenkun.
(cueva sepulcral del
neolítico-calcolítico)
-Dolmen cubierto.
(junto a la ermita al otro lado
del camino)

-Enfrente:
Estribaciones de la Sierra de Lokiz.
-A continuación:
Urbasa

-Debajo en el valle:
Harana Done Bikendi
(tras despoblar Berberiego
en los siglos XIII-XIV)

ABITIGARRA / ABITIRARRA (1359)
BITIGARRA / LA BITIGARRA

-Jatorria:
< ABITIGARRA
< ABITIRARRA  (1359)
<> HABITIRARRA

0. GARAI BEHE DEN HARAN DORR HEDA.

-Esanahia:
Cumbre Bajo la que Está un Valle
de la Mayor Extensión.
(Harana)
(bajo Urbasa continúa por las Ameskoas)
Harana:
Done Bikendi, Alda, Ullibarri, Kontrasta.
(en actual Araba)
Ameskoas:
Larraona, Aranaratxe, Eulate, San Martín.
(en actual Nafarroa)

-Bilakaera:
0. GARAI BEHE DEN HARAN DORR HEDA.
1. HAAI  BII  TI  ERA RURR ERA
2. AA BII TI IRA (I)RR (I)A
3. AA BII TI IRA RR A
= ABITIRARRA (1359)
4. ABITIGARRA
(~BITIGARRA, ~LA BITIGARRA)


♧◇♧
@fga51
♧◇♧






jueves, 21 de mayo de 2026

HABIA / KABIA. Nido. Jatorrizko Esanahia.


◇◇◇

HABIA / KABIA.
Nido de pájaros.
Jatorrizko Esanahia.
-Jatorria:
0. ABAR IGAR MEHE ZEHAR HEDA
BOROBIL ERDI HARRO  OSATUZ
ZORIEK EGINA.
-Esanahia:
Ramas secas pequeñas entrelazadas
formando medio redondel hueco
hecho por los pájaros.
-Bilakaera:
1. EUE  IGA  NII  ZIE IRE
BUUUI  EDI  ARRU  UZADU
ZUIE  EHINA.

2. III  IGA  HII  HII II
BIIII  IrI  AR  IHArI
HIII IIHA

3. (I) GA I  I
BI I A  I)A(I)
(I)  (I)A

4. GA(II)BIIAAA

5. KABIA  /  HABIA


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


ABARKA. Calzado rural antiguo. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

ABARKA.
Calzado rural antiguo.
Jatorrizko esanahia.
-Jatorria:
0. AbaR  Mehez Anka.
-Esanahia:
Pie de Pequeñas Ramas Finas.
(Calzado de Ramitas.)
-Bilakaera:
1. AbaR  Nii  Aka
2. abaR  Hii  Eka
3. abaR  (ii)  (i)ka
4. ABARKA
(Aintzina abar mehez egina,
gero larruzkoa.)

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

miércoles, 20 de mayo de 2026

SASKI - OTZARA - OTARRE. Cesto. Jatorrizko Esanahiak.


◇◇◇

SASKI - OTZARA - OTARRE.
Cesto.
Jatorrizko esanahiak.

☆☆☆

-Oharra:
Saski = Otzara = Otarre,
aglutinazioak zertxobait
ezberdinak izanik.



SASKI
Cesta, cesto, canasta.

0. ZUME OSO ZAN HEDA ZEHAR
ZAN ONTZI EGINA DEN.

-QUE ES RECIPIENTE GRANDE
HECHO CON MIMBRES
MUY MUCHO EXTENDIDOS DE TRAVÉS
/ ENTRECRUZADOS.

-RECIPIENTE GRANDE
HECHO CON MUCHOS MIMBRES
ENTRECRUZADOS / ENTRELAZADOS MUCHÍSIMO.

0. ZUME OSO ZAN HEDA ZEHAR
ZAN ONTZI EGINA DEN.

1. ZINE USU ZA  IRA ZIE
ZE  USI  EKINE RI

2. IHI  (I)S(I)  A  (I)A  (II )
(I)  (I)SI IKINI I

3. (II) S A A SI KIHI
= SAS(I)KI

4. SASKI




OTZARA 
(B)
Cesto, canasta.

0. ZUME ORO ZAN HEDA ZEHAR
ZAN ONTZI EGINA DEN.

-RECIPIENTE GRANDE QUE ESTÁ HECHO
TODO DE MIMBRES  MUY  ENTRECRUZADOS
/ ENTRELAZADOS.

0. ZUME ORO ZAN HEDA ZEHAR
ZAN ONTZI EGINA DEN.

1. INI  OO ZE ITE  Z(I)AL  ZA UZI  EHINA RI.

2. HI O (I) (I)T(I)  ZAL  A (II) (II)HA  (I).

3. (II) OTZALAHA

4. OTZARAA
= OTZARA




OTARRE
Cesto, cesta, nasa (L)

0. ZUME ORO ZAN HEDA ZEHAR
ZAN ONTZI EGINA DEN.

-RECIPIENTE GRANDE QUE ESTÁ HECHO
TODO DE MIMBRES MUY ENTRECRUZADOS
/ ENTRELAZADOS.
0. ZUME ORO ZAN HEDA ZEHAR
ZAN ONTZI EGINA DEN.

1. INI OO ZE ITA ZIER ZE UZI EHINE RE.

2. IHI  O  (I)  (I)TA (II)R  E  (II) E(I)HE  E.

3. (II)  OTARREEHEE.

4. OTARREE.
= OTARRE.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


martes, 19 de mayo de 2026

PITXER. Jarra. Jatorrizko Esanahia.



◇◇◇

PITXER.
Jarra.
Jatorrizko esanahia.
2 aukerak : A/B

A.
PITXER

-Jatorria
ONTZI MOKODUN
ONDO ISURTZEKO
GIDER DAUN

-Esanahia
•Recipiente  Picudo
que Tiene Asa
Para Verter Bien.
•Jarra.

-Bilakaera
0. UZI NUGURU
UDU  IZITZEGU
HIRERRE

1. U(I)   HUHUU
URU IITZEHI
(I)ERR(I)

2. U UUU
UU  IITZE(I)
ERR
=UUUUUUIITZEERR
= UITZER

3. BITZER

4. PITXER
(pitxel en lenguas romances)

B.
PITXER
jarra

-Jatorria
0. LABE BUZTIN ONTZI OSO EDEŔ DEN.

-Esanahia
QUE ES MUY HERMOSO RECIPIENTE 
DE ARCILLA HORNEADA.

-Bilakaera
1. rEBI  BU(Z)DI  U^TZI USU ErEŔ  rI^
2. (I)P(I)  UU(r)I  ITZ(I)  (I)SI E^EŔ  (^Î)
3. PUUIITZSIEER 
4.0
PUITXIER
4.1
PUTXER 
(putxero - lapiko < labeko)
4.2
PITXER
(jarra)

Oharra
Pasó al romance como "pichel":
pitxer > pichel.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧