sábado, 8 de agosto de 2026

GALLIPIENZO / GALIPENTZU / GARIPENTZU, Merindad de Sangüesa, Navarra, Vasconia. Origen y Significado del Nombre.




◇◇◇


▪︎GALLIPIENZO / GALIPENTZU

•Pueblo en Nafarroa, merindad de Sangüesa / Zankoza.

• Ante el rio Aragón en un alto.

•En colina con castillo roqueño.

•En la linea fronteriza de castillos y fortificaciones de defensa de Nafarroa frente a Aragón.

¤ Etimología

Dicen:

" Sobre el origen del nombre de la villa existen varias teorías:

•Una de ellas, la del filólogo y etimólogo Joan Corominas basada en una etimología propuesta por Schmoll da un origen celta al nombre y escribe lo siguiente defendiendo esta teoría:

'(...)quizá una Kallipiendion, compuesto de Kal(l)Io piedra (Stokes-Bezz. 72, fr. caillou) y Pend- de Quend- "fragmento" (arapendis en galo) importante por ser un nombre dado por celtas de P = QU; tal vez más bien Kalipendion (con ll por etimología popular) pues es Garipenzu en vasco.'

•También el filólogo Patxi Salaberri recoge otras teorías sobre el origen del nombre reunidas o ideadas por Massu Nitta que basarían el origen del nombre en las voces vascas gara o garai (alto) junto con pendiz o pendoitz (cuesta pendiente) y phendaitz (peña puntiaguda), aunque tampoco rechaza el origen romance del nombre basado en la relación con las voces latinas callis y pendius 

que vendría a significar sendero o pendiente. De esta forma el historiador Braulio Vigón relacionaría el nombre de la localidad navarra con las localidades asturianas de Cruz de Pienzo, La Parea de Pienzo y Pico de Pienzo.


•Por último Julio Caro Baroja también elaboró otra teoría basada en que el nombre es un compuesto de gari (trigo) y pentze (pradera)."



Pero nada de eso es válido.
Ni celta, ni cuesta, ni trigo.
Los topónimos vascones indican ubicación-localización-función.

☆☆☆

El nombre de la villa aparece en
diversos documentos antiguos como: Galiipençu (1237, NEN); Galipenç, Galipenz (1191, 1193, 1197, s. XII-XV, 1139, 1147, NEN); Galipenço, Galipençu (1141, 1171, 1216, 1268, 1279, 1280, NEN); Galipenzo (1086, NEN); Gallipenz, Gallipenzo, Gallipenço, Gallipençum, Galylipenço, Guallipençum (1035?, 1161, 1185, 1171, 1191, 1193, 1207, NEN); Galipienço, Galipienzo (1084, 1193, 1193, 1201, NEN); Galipienço, Galipienzo Garsia O. de (1312, NEN); Gallipienço (1591, NEN); Gayllipienço, Gayllypienço (1366, NEN); Galliipinz, (1120, NEN).

☆☆☆

En este caso :

▪︎GALLIPIENZO   (Cast.)
/ GALIPENTZU     (Eusk.)
/ GARIPENTZU    (R)



•Etimología



0.
< *ARAGON IBAI AURRE - DEN BEHA MUGA - HAITZ GOI ORO LAUN GAIN
- HEDA ZAIN HIRI.



☆☆☆

•Oharra

《 HAITZ GOI ORO LAUN
•Peña  Alta Toda Plana
> ÂIZ HUI ULU LON
> ÂI^ ÎI ILI LON
> ÂĪL(I)LON
> ÂĪLLON <> ÂYLLON 》

☆☆☆


¤ Significado


VILLA VIGÍA EXTENDIDA SOBRE UNA PEÑA ALTA TODA PLANA MIRANDO LA FRONTERA FRENTE AL RIO ARAGÓN.


☆☆☆


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


0.
< *ARAGON IBAI AURRE - DEN BEHA MUGA - HAITZ ORO LAUN GAIN - HEDA ZAIN HIRI

1.
> *E^EGUN BA(I) ARRE - RI^ PIÊ NIHE - ÊTZ U^U RO^ GE^ - ÎRE ZE^ Î^I

2.
(NB > M)
> *(IÎ)GIMA ALE - LÎ PIÊ NIÎ - ÎTZ Ū ^Ô HÎ - Î^I ^Î Ī^

3.
> *GINA AL(I) LÎ PIÊ NĪ^ TZŪ Ô (^Ī^)

4.
> *GIHAALLÎPIÊNĪTZŪÔ

> *G(I)ÂALLÎPIÊN(Î)TZŪÔ

> *GĀLLÎPIÊNTZŪÔ

4.1
> GĀLLÎPIÊNTZO  

> GALLIPIENZO  (cast.)

4.2
> GĀ^LÎPÊNTZŪÛ

> GĀLÎPÊNTZŪ (eusk.)

> GARIPENTZU 
(Roncal: L intervocálica > R lenis,
nada que ver con 'gari' : trigo)


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51.
(Métido propio RELDA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Desaglutinante)

♧◇♧




DEMIKU. Bermeoko mendiko auzoa. Bizkaiko kostaldea. Jatorrizko Esanahia.





◇◇◇

DEMIKU.
Bermeoko mendiko auzoa.
Bizkaiko kostaldea.
Jatorrizko Esanahia.

DEMIKU < DEMENIKU < DEMENIGO.

Demiku Bermeoko (Bizkaia) auzo bat da, udalerriaren ekialdean kokatua, Mundakarekiko muga-mugan.

Auzo txiki eta lasai hau ezaguna da batez ere bere ingurune naturalagatik, bere baserriengatik eta Katillotxu mendira (336 m) igotzeko abiapuntu nagusietako bat izateagatik.
Mendebaldetik ekialdera Masugoikotik Zarragoitirako mendilerrotik Lamiaraneko errekaraino zabaltzen da, eta hegoaldetik iparraldera itsasoraino.
Oso auzo zaharra da; bere lehen aipamen idatzia Bermeoko fundazio-agirian agertzen da, 1186. urtean, "De Menigo" izenarekin.

DEMIKU

Jatorria:
0. (Itsaso) Heda Beha Den
(Bermioko) Mendiko Auzoa.

Esanahia:
-Barrio del Monte (de Bermeo)
Que Mira Extensamente (el Mar).

Bilakaera:
0. Heda Beha Den Mendi-ko Auzoa.

1. (I)de  M(i)e  rI  Me(r)i-ku/go O(z)oe.

2. DE  ME  (I)  NII-KU/GO   OO(i)/UU(i).

3. DEMENIGO  (1186)  >  DEMENIKU (XIII mend)

4. DEMIHIKU.
= DEMIKU.
(Gaurkoa)


♧◇♧
@fga51
♧◇♧



jueves, 6 de agosto de 2026

AYLLON. Sierra y Villa. Al Este del Macizo Central. En Segovia, Castilla. Jatorrizko Esanahia.




◇◇◇

AYLLON.
Sierra y Villa.
Al Este del Macizo Central.
En Segovia, Castilla.
Jatorrizko Esanahia.

AYLLON  (1250)
Jatorria:
0. HAITZ  GOI HEDA DEN
HIRI LAUN ORO BEHE.

Esanahia:
-Villa en llano
que está  toda debajo
de una alta roca extensa.

Es decir:
-Villa en llano
que está toda debajo
de una sierra.

Bilakaera:
0. HAITZ  GOI HEDA DEN
HIRI LAUN ORO BEHE.

1. ATZ  HUI  IrE  rI
II  LO  OO  M(II)

2. A(Z)  (H)II  II  I
II  LO  OO  N

3. AIIIIIIILOOON
=  AĪLŌN
( Ī=Y //  IL=LL )
4. AYLLON

♧◇♧
@fga51
♧◇♧





miércoles, 5 de agosto de 2026

IMAZ / IMAS (1114 /1201) Población y Granja despoblados en Mendavia, Merindad de Estella, Navarra, EH. Abizena. Jatorrizko Esanahia.


◇◇◇

IMAZ / IMAS (1114 /1201)
Población y Granja despoblados
en Mendavia, Merindad de Estella,
Navarra, EH.
Abizena.
Jatorrizko Esanahia.

Estatus similar a Granada de Ega,
en Azedo, Berrotza, Lizarraldea, Nafarroa.
Imaz (oficialmente Imas) es una pequeña localidad y granja histórica situada en el municipio de Mendavia, en Navarra,
en la Merindad de Estella o Lizarraldea.

Imaz es un antiguo lugar del término actual de Mendavia. Está documentado ya como apellido locativo («Imas») en 1114. Sus propietarios de tierras y los de la contigua villa-mezquina fueron autorizados a comienzos del siglo XIII para construir una presa en una «serna» que era propiedad de Irache. Este monasterio siguió adquiriendo, por donación o compra, nuevas heredades e incluso una participación en los regadíos de la «acequia nueva del Ebro» abierta por el concejo de Mendavia (1321). En el término, cuyos mojones con el de Sesma aprobó (1282) el gobernador Guerin de Amplepuis, se alzaban a mediados del siglo XIV un «palacio mayor» vinculado a la dignidad abacial y otros «palacios» o dependencias del convento de Irache. Perteneció al monasterio hasta la desamortización eclesiástica y exclaustración de los años treinta del siglo XIX. Con ello y con las reformas municipales de 1835-1845 quedó en el término municipal de Mendavia y sujeto a la jurisdicción de este ayuntamiento. Hasta entonces, la jurisdicción civil y criminal correspondió al abad de Irache, quien nombraba para eso un alcalde. En el diccionario de 1802 se dice que «no tiene más habitantes que los criados de labranza», por ser propiedad todo del monasterio, hasta 1837, en que las Cortes españolas lo donaron a Martín Zurbano «en premio y recompensa de sus heroicos hechos de armas».

El lugar se compone de una serie de edificaciones, muy transfor¬madas, que se organizan en torno a un espacioso patio cuadrado. De entre ellas destaca una construida en sillarejo con los muros reforzados por cinco contrafuertes cilíndricos con remate cónico. Dos escudos del siglo XVII, uno de comienzos y otro de finales se adosan a dos fachadas de estas construcciones.Fuera de este núcleo queda un edificio rectangular al que llaman ermita y un torreón circular de sillería a partir del cual modernamente se ha recompuesto un cerco con otros torreones.

Destaca por su conjunto de edificaciones del siglo XVII, las cuales dependieron en el pasado del antiguo monasterio de Iratxe.
Junto al Ebro, en Mendavia.

IMAS (1114, 1201) / IMAZ

Jatorria:
0. Mendabian Ebro Ondoan
Muga Zain den Auzo.

Esanahia:
- Barrio que es Vigía de Frontera
en Mendavia Junto al Ebro.

Bilakaera:
0. Mendabian Ebro Ondoan
Muga Zain den Auzo.

1. Be^reuie^  Iburu  Urue^ 
M(I)HA  ZE^  rI  OZO.

2. B(ÎIIIÎ) (I)UUU (IIÎ)
MA  Z(Î)  (I)  UZU
= BUUUMAZUZU.

3. (B)IIIMAZ(I)Z(I).
(cae la b inicial)

4. IMAZZ.
=  IMAS / IMAZ.
Toponimoa - Abizena.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧



martes, 4 de agosto de 2026

SERANTES Mendia. Mendia Santurtzin, Ibaizabalaren bokalean, Kantauri Itsasoaren aurrean. Bizkaia, EH. Jatorrizko Esanahia.




◇◇◇

SERANTES  Mendia.
Mendia Santurtzin,
Ibaizabalarenen bokalean,
Kantauri Itsasoaren aurrean.
Bizkaia, EH.
Jatorrizko Esanahia.

Kantauri itsasoaren aurrean
Ibaizabal itsasadarraren
bokalean ezkerreko ertzan.
Autrigonia zaharran.

Jatorria:
SERANTES
< Seranetes
0. itSAs hEDA BehA
gAnE DEn Zain <> Sain (B)

Esanahia:
-Alto Vigilante Que Mira
al Mar Extenso.
= Cumbre Atalayera Marina.

Bilakaera:
0. itSAs hEDA BehA
gAnE DEn Sain (B).

1. SA  ERA  MIE
HENE  TE  S(E).

2. SE ERA  NE
EHE TE S.

3. SERANEEETES
= SERAN(E)TES.

4. SERANTES.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧




domingo, 2 de agosto de 2026

ERANDIO. Desde la ribera dcha. de la ría del Ibaizabal hasta al monte, pasado ya Bilbao. Bizkaia, EH. Jatorrizko esanahia.



◇◇◇

ERANDIO.
Desde la ribera dcha. de la ría del Ibaizabal
hasta el monte, pasado Bilbao.
Bizkaia, EH.
Jatorrizko esanahia.

Jatorria:
~ BERANDIO
~ BERANIDIO
0. IBAI ALDETIK ZAN HEDA GORA DEN HERRI.

Esanahia:
-PUEBLO QUE DESDE JUNTO A LA RIA
SE EXTIENDE HACIA MUY ARRIBA.
(Erandio Behekoa - Erandio Goikoa)

Bilakaera :
0. IBAI ALDETIK ZAN HEDA GORA DEN HERRI.
1. BE  EREDI  HAN  IDE  HOE  RI  IRR
2. BE  EER(I)  AN  IDI  HO(I  I  I)
3. BERAN(I)DIO
4. (B)ERANDIO
5. ERANDIO


♧◇♧
@fga51
♧◇♧



viernes, 31 de julio de 2026

ARRANKUDIAGA. Nerbioi ibarra. Bizkaia. Jatorrizko esanahia.



◇◇◇

ARRANKUDIAGA.
Nerbioi ibarra.
Bizkaia.
Jatorrizko esanahia.

Arrankudiaga-Zollo 
Bizkaiko hegoaldeko udalerri bat da, 
Nerbioi ibarra eskualdekoa eta 
Hego Uribe azpieskualdekoa. 
Arabako mugan dago.

ARRANKUDIAGA

Jatorria:
< BARRANKUDIAGA
< IBARRANIKUSTIEDAMUGA  (den herri)
0. Ibarran Ikusten Heda Muga den herri.

Esanahia:
-Pueblo en el Valle-Vega (~del Nerbión)
que Ve la Extensa Frontera (~Bizkaia - Araba).

Bilakaera:
0. (I)barran (I)kusten Heda Muga Den Herr(i).
1. (B)arran  Ku(z)di  ira  nuga  ri irr(i).
2. Arran  Kudi  ia  (hi)ga  i  i(R).
3. Arrankudiiaga(ii)
4. ARRANKUDIAGA.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧