martes, 3 de febrero de 2026

DESPEÑAPERROS. Sierra Morena, Santa Elena, Jaen. Haitzarte oso sakona, 500 metrorainokoa, Gaztela Mantxatik Andaluziara Meseta eta Guadalquivir arroaren arteko, Ciudad Realetik Jaenera pasabide naturala. Jatorrizko Esanahia.




◇◇◇

DESPEÑAPERROS
Sierra Morena, Santa Elena, Jaen.
Haitzarte oso sakona, 500 metrorainokoa, Gaztela Mantxatik Andaluziara
Meseta eta Guadalquivir arroaren arteko Ciudad Realetik Jaenera pasabide naturala.
Jatorrizko Esanahia.

DESPEÑAPERROS
(del euskera de reconquista y repoblación)

0. GOI DOR HEDA  ATX-tik
BEHA ORO MUGA DEN BEHE AURREAN
HAITZARTE HEDA OSO SAKON.

-DESFILADERO EXTENSO  MUY PROFUNDO
QUE MIRA TODA LA FRONTERA QUE ESTÁ POR ABAJO DELANTE
DESDE ALTA CUMBRE ROCOSA EXTENSA.

0. GOI DOR  HEDA  ATX-tik
BEHA ORO MUGA DEN BEHE AURREAN
HAITZARTE HEDA OSO SAKON.

1. HUI DUL IRE  ES-di
BIE UU NIHA RI BII ARREA
EZEDI  IRE OSU SEGU.

2. (II) D(I)  (I)E  ES-ri
BE II NIA (I) B(II) ERRIE
IZIRI  (II)  OSI  SIHI

3. DEES(i)
BEINIABERR(II)
(III) OS  S(II)

= DEESBEINIABERROSS

4. DESPEÑAPERROS


♧◇♧
@fga51
♧◇♧




SIERRA MORENA. Espainiako mendikatea. Meseta eta Sakonune Betika artean kokatuta: 400 km-ko ibilbidea da, Huelva, Sevilla, Córdoba ta Jaen iparraldean. Entre la Meseta Central y la Cuenca del Guadalquivir. Jatorrizko Esanahia.






◇◇◇

SIERRA MORENA
Sierra Morena Espainiako mendikatea da, Meseta eta Sakonune Betika artean kokatuta: 400 km-ko ibilbidea da,
Huelva, Sevilla, Córdoba ta Jaen
iparraldean.
Entre la Meseta Central
y la Cuenca del Guadalquivir.
Jatorrizko Esanahia.

Kontzeju-milizietako euskaroak
Trans-Duero herri birpopulatuetan,
erasoaldietan lehenak, mugetan eta Al-Andalusen hainbat herri izendatu zituzten.
baita beste Iberia-Hspaniako tokiak ere,
gero  aglutinazioz eta gaztelaniaz erabili
izanagaitik euren kokapen-funtzio zentzua galdu zutenek.

SIERRA MORENA

0. NONDIK ZAN AURRERA HEDA BEHEAN
BEHA ORO  DEN ANDALUS HERRI.

-Desde Donde Se Observa
Todo el Territorio de Andalucía
Extendido Abajo Muy Hacia Delante.

1. NURI ZE ARREA  IRA  MIIE
MIE  OO  REN  ANARU  IR.

2. HUI  ZI ERR(I)A (I)A M(III)
M(II) OO  REN AHA(I)  (I).

3. (II)  ZIERRAAM
MOORENAA

4. SIERRAAMMOORENAA
= SIERRAMORENA
= SIERRA MORENA


♧◇♧
@fga51
♧◇♧




LA MANCHA  /  MANTXA. Entre el Tajo y Sierra Morena. Jatorrizko Esanahia.





◇◇◇

LA MANCHA  /  MANTXA.
Entre el Tajo y Sierra Morena.
Jatorrizko Esanahia.
LA MANTXA
Iberiar Erdialdeko Ordokiaren hegoaldean Tajotik Morena Mendilerrora.
Birpopulaketaren Erdi Aroko Euskaratik dator.
Tajoren eta Sierra Morenaren artean,
Mantxa geratu zen mugalde desertifikatu gisa, ordena militarreko zenbait gotorleku zituen inoren lurralde gisa, Toledoren konkistatik (1086) Las Navas de Tolosako batailara arte (1212).
Aurreko mendeetan, 711tik, VIII. mendean, gauza bera gertatu zen Duerotik, baita hasieran Kantabriar mendikatetik ere, eta mendeetan zehar Duero eta Tajo ibaien artean ere gauza bera gertatu zen.

LA MANCHA / LA MANTXA / LAMANITZA
(del euskera medieval de repoblación)

Frontera amplia y semi-despoblada
entre cristianos y musulmanes
hacia finales  S.XI - pleno  S.XII y principios S.XIII.

0. HEDA MUGA ZAN ATZE DEN HERRI ZAIN.
(zan den > handi : grande, gran, mucho, muy)

-Comarca Vigía Que Está Desplazada Muy Detrás de la Frontera.

0. HEDA MUGA ZAN ATZE DEN HERRI ZAIN
1. IRA MIHA HAN ETZ  RI  IRR  ZAI
2. (I)LA M(I)A  AN  ITZ  (I   I) ZA
3. LAMAAN(I)TZZA
= LAMAN(I)TXA
4. LA MANTXA  / LA MANCHA


♧◇♧
@fga51
♧◇♧





lunes, 2 de febrero de 2026

DAROCA. En Aragón (Zaragoza) y en La Rioja: (A/B). Jatorrizko Esanahiak.





◇◇◇

DAROCA.
En Aragón (Zaragoza)
y en La Rioja (A/B).
Jatorrizko Esanahiak.

▪︎A. DAROCA de Aragón

0. HEDA ORO GAIN
MUGA BEHA DEN
HIRI ZAINA.

-Villa Guardiana
que Observa la Frontera
Extendida Toda Encima.

1. IDA ORO  GAI
NUGA  MIE  RI
II  ZAHA

2. DA RO KA
(HI)KA  N(II)  (I)
(II)  AA

3. DA RO K(A) KAHAA

4. DAROKKAAA
= DAROKA


▪︎B. DAROCA de La Rioja.

A 19 km. de Logroño.
Señorío de Almoravid.
Siglos XI - XII - XIII.
Entonces en el Reino
de Pamplona-Navarra.
Bajo la sierra de Moncalvillo.
Se desarrolló junto con el pastoreo la labranza de la ribera del río Daroca con nacimiento en la fuente El Colorado, con
el barranco del mismo nombre.
En esta ribera se implantaron las huertas para el consumo particular y las zonas de secano   se destinaban a los cereales.
El nombre del pueblo vendría del nombre
del rio: Daroca.

( Manantial o Fuente El Colorado :

0. Herri aurrean
goi oro heda
gain den iturri
ibai sorr daun.

-Fuente que crea el rio
que está sobre alto todo extenso
(sierra Moncalvillo)
ante el pueblo.

1. Hirr arrea
koi olo era
he ri durr
ime sorr ro

2. (I)  El(i)e
ko olo (i)ra
(i i) du
(i)n(i)  (z)o o

3. El(e)
kolora
d(uh)oo

4. ELKOLORADOO
= EL KOLORADO
= EL COLORADO )

DAROCA (ibai eta herria)
0. HEDA ORO UR GAR DEN IBAI.
-Rio por el que Fluye
Agua Toda Clara.
(gar den > garden : transparente)
1. IDA ORO U  GA RI  IME
2. DA  RO  (I)  KA  (I)  (I)N(I)
3. DAROKA(N)
4. DAROKA

♧◇♧
@fga51
♧◇♧



domingo, 1 de febrero de 2026

INZURA. Ameskoa Baja - Allín. Tierra Estella. Nafarroa. Jatorrizko esanahia.






◇◇◇


INZURA.
Ameskoa Baja -Allín.
Tierra Estella.
Nafarroa.
Jatorrizko esanahia.
Inzura, lehenik, Erdi Aroko gotorlekua izan zen, eta, ondoren, Antso Azkarraren errege-fundazioa eta haren eragin-eremua:
Ameskoa Behea eta Allin.
1201. urtean, Antso Azkarrak gotorleku zaharraren lekuan hiribildu indartsu bat sortzea erabaki zuen, muga berri hori defendatzeko, eta Inzura forua eman zion.
Populazio berri horrek ez zuen fruiturik eman, dokumentazioan hamarkada gutxi batzuetan baino agertzen ez delako.
INZURA
0. HARAN ZAIN GOIAN HEDA DEN GOTOR.
-Fortaleza que está Desplazada en lo Alto
Guardando los Valles.(Ameskoas y Allín ).
1. EEN ZE  HUIE ERA RI  HUDU.
2. IIN  Z(I)  U(II) (I)RA  (I) UrU.
3. IN ZU RA (II).
4. INZURA.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧




ESCALONA. En Toledo y  en Huesca. Jatorrizko Esanahiak: (A/B).




◇◇◇

ESCALONA.
En Toledo y  en Huesca.
Jatorrizko Esanahiak: (A/B).

A. ESCALONA
(Toledo- Castilla La Mancha)
Junto al rio Alberche.
Eúskaros en las milicias concejiles
de las villas repobladas Trans-Duero
los primeros en incursionrs temporales
en la frontera y Al-Andalus nominaron
media Iberia-Hispania.
0. HAITZ GOI GAIN HEDA ORO
DEN MUGA HIRI.
-Villa Fronteriza
Que Se Extiende Toda
Sobre Una Alta Peña / Roca.
1. ETZ KUI KAI  IRE  OO  rIN  NUHA (II)
2. ES K(II) KA (I)L(I) OO  (I)N  N(I)A
3. ES K KA L OO N NA
4. ESKALONA / ESCALONA.

B. ESCALONA
(Huesca-Aragón)
Cerca del Parque de Ordesa.
0. HAITZ GAIN ORO BEHE HEDA DEN HIRI.
-Pueblo que Se Extiende Bajo
Altos Todo Rocosos.
1. ETZ  KAI  OLO  MII IRA RI (II)
2. ES KA (U)LO N(I) (I)A (I)
3. ESKALONA / ESCALONA.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧





sábado, 31 de enero de 2026

ZAMORA. Reino de León. Jatorrizko Esanahia.




◇◇◇

ZAMORA.
Reino de León.
Jatorrizko esanahia.

☆☆☆

ZAMORA
Reino de León.
(existe también en Euskal Herria como nombre de caserio o similar)

Haitz-ordoki zabal baten gainean altxatzen da. Haitz horrek 26 eta 32 metro bitarteko altuera duen Erromantzero Zaharrak aipatzen du "Peña Tajada" izenaz. Duero ibaiaren ertzean dago, eta hegoaldetik inguratzen du,
Portugaleko mugatik gertu.

ZAMORA

0. ZAIN BEHA MUGA ORO
DORO IBAI ALDE
HAITZ TAI HEDA GAIN
DEN HIRI.

-CIUDAD QUE MIRA VIGILANTE
TODA LA FRONTERA
JUNTO AL RIO DUERO
SOBRE EXTENSA PEÑA TAJADA.

(nb > m)
1. ZAMIE  MUHE OO
ROO  IME ARE
EZ  DAI  IRA HAI
RI II.

2. ZAM(II)  M(II)  OO
OO  INI  EI
(I)  RA(I)  (I)A A(I)
(I)  (II)

3. ZAMMOO
OO (IHI)  (II)
RA A A

4. ZAMORA

♧◇♧
@fga51
♧◇♧