martes, 7 de julio de 2026

Monte PEŔDIDO o TRESEROLS, en el Pirineo de Huesca, Aragón. Jatorrizko esanahia. / Significado originario.









◇◇◇


•Monte PEŔDIDO / TRESEROLS,
en el Pirineo Aragonés de Huesca.

Monte Perdido (aragoieraz Mont Treseroles, frantsesez Mont Perdu) Erdialdeko Pirinioetako hirugarren gailurrik garaiena da, 3.355 metrorekin. Mont Perdito Tres Serols mendigunean kokaturik dago, Cilindro (3.328 m) eta Pico Añisclo (3.254 m) mendiekin batera.

Ordesako haranean, Huescako probintzian (Aragoi), kokaturiko mendi hau, Europako mendigune kalkareo garaiena da. Monte Perdidoko mendigunearen bi aldeak (bai espainiarra, eta bai frantsesa) babesturiko eremuak dira, Espainiako aldea Ordesako parke nazionalean dago, eta Frantziako aldea Parc National des Pyrénéeseko parke nazionalean.

Las Tres Sorores o Treserols : Las Tres Hermanas, son las tres cumbres principales del Macizo del Monte Perdido en el Pirineo Aragonés (Huesca), dentro del Parque Nacional de Ordesa y Monte Perdido. Estas imponentes formaciones calcáreas son el Monte Perdido (3.355 m), el Cilindro de Marboré (3.328 m) y el Pico Añisclo.


•Jatorria  (del protoeuskera)
0. BER BI-EN ARTEAN DEN DOR.

•Esanahia
-Cumbre que està Entre Otras Dos.
O sea:
-Tres Cumbres.

•Bilakaera
0. BER BI-E(N) ARTEA(N) (D)EN DO(R)
1. PER UI-Ê ERTIÊ (r)Î DO
2. PERR (II-)Ê ERDIÎ Î DO
3. PERRÊÉRDIÎÎDO
 = PERR(E)RDIDO
4. PERDIDO

Y como Perdido pasó al castellano
desde el euskera, mientras que en romance aragonés le llamaron: 
Tres Hermanas : 
Tres Serores > Treserols.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


lunes, 29 de junio de 2026

ELBARRI. Paralítico. Inválido. Minusválido. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

ELBARRI.
Paralítico. Inválido. Minusválido.
Jatorrizko esanahia.
ELBARRI

•Jatorria:
0. ERI GOGAIKARRI.

•Esanahia:
-Enfermo que Causa Pesadumbre.

•Bilakaera:
0. ERI GOGAIKARRI.
1. EL(I)  GUGA(I)GARRI.
2. ELHUHAHARRI.
3. ELUAARRI.
(u-bokal > b-bokal)
4. ELBARRI.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


ARROTZ. Extranjero, forastero. Extraño, raro. Poco frecuente. Jatorrizko esanahia.



◇◇◇

ARROTZ.
Extranjero, forastero.
Extraño, raro.
Poco frecuente.
Jatorrizko esanahia.
ARROTZ  (S.XI-XII)
-Jatorria:
0. Arraroa Daun Antza.
-Esanahia:
Que Tiene Aspecto Extraño.
-Bilakaera:
0. Arraroa Daun Antza.
1. Arrau(e)  rau  e^tz(e).
2. Arrau au  (i)tz.
(au > o)
3. Arro -o -tz.
  = ARRÕTZ

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


lunes, 22 de junio de 2026

HANDI - TIPI - TTIPI - TXIKI - TIKI - TXIKITO - TXIKITXU - TXIKITIKO- TXIKITINO - TXIKITINIKO- TXIKITINITO - TXIKITININO - TXIKITIRRIN - TXIKIRRITIN - TXIKIRRITINO - TXIKIRRITITO - TXIKIRRITIKO : Grande - Pequeño - Pequeñito - Muy pequeñito - El más pequeñito.




◇◇◇

HANDI - TIPI - TTIPI - TXIKI - TIKI
- TXIKITO - TXIKITXU - TXIKITIKO
- TXIKITINO - TXIKITINIKO
- TXIKITINITO - TXIKITININO
- TXIKITIRRIN <> TXIKIRRITIN
-TXIKIRRITINO - TXIKIRRITITO - TXIKIRRITIKO
***
Grande - Pequeño - Pequeñito
- Muy pequeñito - El más pequeñito.

☆☆☆

¤ Diminutivos progresivos yuxtapuestos :

▪︎HANDI
grande
< ZAN DEN
que es grande, gran, mucho, muy

▪︎TIPI
pequeño
<> TTI PI 
<> TTI BI 
<> TTI BE
<> TTI BEHE

▪︎TXIKI
pequeño
<> TXI GI
poca materia

( gi : protoeuskera:
materia, carne, alimento)

▪︎TIKI
pequeño
<> TTIKI
<>  TTI GI

▪︎TXIKITO
pequeñito
<> TXI KI TXO 
<> TXI KI TXU
<> TXI GI TO / KO / NO

▪︎ TXIKITIKO
pequeñito
     TXI KI TI KO

▪︎  TXIKITINO
pequeñito
      TXI KI TI NO

▪︎TXIKITINITO
muy pequeñito
     TXI KI TI NI TO

▪︎TXIKITINIKO
     muy pequeñito
    TXI KI TI NI KO

▪︎TXIKITININO
     muy pequeñito
     TXI KI TI NI NO

▪︎TXIKITIRRIN <> TXIKIRRITIN
    que es el más pequeñito
      TXI KI TI DORR DEN
      TXI KI  TI  rURR rEN
      TXI  KI  TI  IRR  IN

edo :
TXI KI RRI TI NO
TXI KI RRI TI TO
TXI KI RRI TI KO

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

miércoles, 17 de junio de 2026

MENIA.Tregua. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

MENIA.
Tregua.
Jatorrizko esanahia.

Jatorria:
0. ALDI  MEHEAREN  ZEHAR
GUDA GELDI ADOSTUA.

Esanahia:
-Parada Acordada de la Guerra 
Durante un Tiempo Pequeño.

Bilakaera:
0. ALDI  MEHEAREN  ZEHAR
GUDA GELDI ADOSTUA.

1. ErI  MEEAIN  ZIE
GUrA  GErI   ArUzDUA.

2. (II)  MEEEN  HII
HIA  HII  AIrIA.

3. MEEEN  II
IA  (II)  A(II)A.

4. MEEENIIIAAA.

= MĒNĪĀ.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧

lunes, 15 de junio de 2026

MOTZ - LABUR - LUZE. Corto - Largo .Jatorrizko esanahiak.



◇◇◇

MOTZ - LABUR - LUZE.
Corto - Largo.
Jatorrizko esanahiak.

☆☆☆

MOTZ
Corto,
Conciso, breve,
Tonto,
Desafilado, romo, embotado.
0. BURU HEDA ORO ATZE DAUN.
-Que tiene la punta
extendida toda atrás.
-Que tiene la punta
retraída.
-Que tiene la punta
corta.
-Corto, romo.
1. BUU IrE OO  ETZ  DO
2. B(II II)  OO  (I)TZ  rU
3. BOOTZ(I)
(b>m)
4. MOTZ

Erakarria:
MOZTU.
-Cortar, amputar, cercecenar.
(retraer la punta)
De Motz:
motz (corto) <> moztu (cortar).

☆☆☆

LABUR.
Corto.
0. BURU HEDA  MEHE  DORR.
-Punta / Extremo con la Extensión
Más Pequeña.
1. BUU IRA M(II)  (r)URR.
2. B(II) (I)LA  M(I) URR.
(b <> m | m <> b)
3. (B)LABUR.
(cae b inicial)
4. LABUR.

☆☆☆

LUZE.
Largo.
0. BURU HEDA ORO ZAN.
(zan den > handi)
-Punta / Extremo de Extensión
Toda Grande.
1. BUU IRE  UU  ZE
2. B(II) (I)L(E) UU ZE
3. (B)L(I)UUZE
(cae b inicial)
4. LUZE.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧



sábado, 13 de junio de 2026

ADABAKI. Parche, remiendo, petacho. Jatorrizko esanahia.


◇◇◇

ADABAKI.
Parche, remiendo, petacho.
Jatorrizko esanahia.

Jatorria:
0. OIHAL ZATIA ORO EBAKIA.

Esanahia:
-Trozo de Tela Toda Recortada.
(que se cose para tapar agujeros
en la ropa)

Bilakaera:
0. OIHAL ZATIA ORO EBAKIA.
1. UIA ZAD(I)A  UU   (I)BAKIE.
2. (II)AHADAUBAKII.
3. AADA(I)BAKII.
4. ADABAKI.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧