Mostrando entradas con la etiqueta Ebro. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Ebro. Mostrar todas las entradas

viernes, 18 de octubre de 2024

AZAGRA. Ribera Estellesa de Nabarra. Euskal Herria. Jatorrizko esanahia.

 






◇◇◇


¤ AZAGRA 

Entre el rio Ebro y un extenso peñón. 

Azagra Euskal Herriko udalerri bat da, 
Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 
Lizarrako merindadean 
eta Erriberagoiena eskualdean dago. 

Ebroko Erriberan dago, haitzar baten (la Peña) 
eta Ebro ibaiaren ezkerraldearen artean; 
garai batean, ontziraleku bat zegoen 
Azagratik Kalagorrira igarotzeko; 
Azagra iparraldetik hegoaldera 
hedatzen da NA-134  (Tutera-Logroño) 
errepidearen inguruan, 
la Peñaren labarrek babestuta. 

☆☆☆


¤ Etimología 

Toponimoa hainbat modutan 
agertu da historian zehar: 

Açagra (1001) 

Azagara (1055) 

Açagra (1134) 

Açaffra (1155) 

Açagra (1330) 

Açagra (1587) 

Azagra (1802) 

Azagra (1974) 

Azagra (1990) 

☆ 

▪︎AZAGRA 

(No hace falta recurrir al árabe.
En euskera tiene buena semántica,
de ubicación y función.)


▪︎AZAGRA 

0.
< *HAITZAŔ  HEDA ALDEAN
ETA MUGA AURREAREN
AŔTEAN DEN
EBŔO IBAI HIRI•


¤ Significado 

VILLA DEL RIO EBRO
QUE ESTÁ ENTRE
EL DESPEÑADERO DE UN PEÑÓN  EXTENSO
Y LA AVANZADA DE LA FRONTERA.


¤ Evolución fonética
y aglutinación del nombre


0.
*HAITZAŔ  HEDA ALDEAN
ETA MUGA AURREAN
AŔTEAN DEN
EBŔO IBAI HIRI


1.
> *ÂTZA^  ÎRA  A^REA^
EDA NUGA  ARR(E)A^
AŔDEA^  RI^
EUORRO  (I)UA(I) (Î^I) 

2.
> *ÂZ   (Î)^A  Â(^I)Â
IRA HIGA  ARRÂ
AŔRE  (^Î)
(II)URRU  UA 

3.
> *ÂZ      Â
(I)^A  (^I)GA  ARR Â
  (I)RR(II)A 

= *ÂZÂÂÂÂÂGAARRÂÂRRA 

= *ÂZĀGĀRR(Ā)RRA 

4.
> ÂZĀG(Ā)Ŕ•ŔA 

> ÂZĀG•ŔŔA  

<>  ÂZĀGŔA


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧





sábado, 31 de agosto de 2024

LABRAZA. Araba, EH. Jatorrizko esanahia.

 









◇◇◇


¤  LABRAZA


Labraza Arabako hegoaldeko herri 
eta kontzeju bat da, Oion udalerrikoa. Hiribildu harresiduna da.
Oiondik gertu dago, 
Nafarroa Garaiarekiko mugan.

Erdi Aroko herria da. Antso VII.a Nafarroakoak forua eman zion 1196. urtean eta San Cristobal de Labraza izena jaso zuen.

Gaztelu bati buruzko dokumentazioa dago, tartean tenenteen izenak, nahiz eta gaur egun gazteluaren arrastorik ia ez dagoen.

Egungo herrigunean geratzen dira hormatal eta dorrearen aztarnak bakarrik, Goiko Plazan, etxez inguratuta.
Antza, gazteluaren inguruan eraiki zen herria.

1461ean, Guardiarekin batera, 
Gaztelako Erresuman sartu zen. 

1501eko abuztuaren 14an Arabako Ermandadean sartu zen.

☆☆☆


▪︎LABRAZA

< *LABARRAZA


¤ Etimología

0.
< *GOI  ORO  HEDA 
BEHA MUGAREN AURRE DAN
URI ZAINA•


¤ Significado

VILLA GUARDIANA
QUE MIRA ANTE LA FRONTERA
EXTENDIDA TODA EN ALTO.


¤ Evolución fonética
y aglutinsción del nombre


0.
< *GOI  ORO  HEDA 
BEHA MUGAREN AURRE DAN
URI ZAINA

1.
> *HUI  ULU  ÎRA
B(I)  NUHA(^I)N  ARR(E)  RAN
U^I  ZANA

2.
> *(^II)  (I)L(I )  (Î)^A
B  N(I)^AN  ARR  ^AN
IΠ ZANA

3.
> *LÂBÂNÂNARRÂNĪZANA

4.
(N intervocálicas >  H)

> *LÂBÂHÂHARRÂHĪZAHA

(H intervocálicas > ^ vocales nasales ^)

> *LÂBÂ^Â^ARRÂ(^Ī)ZA^A

> *LÂB(Ā^)RRÂZĀ

> LÂBŔÂZĀ


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧


martes, 9 de julio de 2024

CORELLA. Ribera de Navarra, Euskal Herria. Significado originario.

 








◇◇◇


CORELLA
Ribera de Navarra, Euskal Herria.
Jatorrizko esanahia.

☆☆☆


" Herria, Nafarroa hegoaldean dago kokatuta, Tuterako merindadearen hego-mendebaldean.  Fitero, Cintruénigo, Tutera, Castejón 
eta Alfaroko udalerriekin du muga.
Azken hau Errioxan dago kokaturik.
Ebro ibaiaren hegoaldean.

Udalerri estrategikoa izan da betidanik inguruko erreinuekiko mugan egoteagatik
(Gaztela, Aragoi). 

Alhama ibaiak hego-mendebalde ipar-ekialdeko norabidean zeharkatzen du udalerria. 

Muga-herria izateagatik, gatazkak ohikoak ziren inguruko herriekin, uztei su ematea, zuhaitz eta mahastien mozketa, abelburuen lapurreta, eta baita pertsonen bahiketa eta erailketa ere."

☆☆☆


▪︎CORELLA

¤ Etimología

0.
< *MUGA ORO ZAN BEHA HEDA  HIRI ZAIN DEN


¤ Significado

Ciudad  que Vigila Mirando Extensamente (en y a) Toda la Gran Frontera.

¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


▪︎CORELLA


0.
< MUGA ORO ZAN BEHA HEDA  HIRI ZAIN DEN

1.
> *NUKA O^O  ZEMI^E  (I)RE  ^ILI  ZAI^ RI^

2.
> *HIKE  Ō   ^INIΠ RE  ÎLI  ^A (^Î)

3.
> *(^I)K(I)  Ō  ÎHĪ  RE  ÎLI  Â

4.
> *KŌ(Î^Ī)REÎLIÂ

> KŌRELL  <>  CORELLA


♧♧♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧





lunes, 3 de junio de 2024

FRIAS. Merindades, Bureba, Burgos, Castilla. Antigua Autrigonia. Significado originario.

 






◇◇◇


" Frías Burgosko ipar-ekialdeko udalerri bat da. Burebako eskualdean (Merindadeak) dago.

'Cerro La Muela' goragune harkaiztsuan kokatu zen, 
Ebro ibaitik gertu. Bertan, ibaia zeharkatzeko enklabe estrategikoa eraiki zen erromatar garaian, baina batez ere Erdi Aroan.
Horren bitartez kantabriar kostaldea eta meseta elkartzen ziren, Frias Hiriaren oparotasunari eta haren monumentu multzoari leku eginez.

Erdi Aroko hiri-estruktura dauka, gailurrera heltzean Velascotarren gaztelua eta San Vicenteko eliza egonik. Eraikinak bata besteari atxikirik daude, eta hori da herrian nagusitzen den eraikitze sistema. Etxe-eguterak toba izaten du, egurrezko egiturarekin batera. Frias da hiri titulua izanik biztanleria gutxien daukan Espainiako udalerria: 2008an 279 biztanle zituen.

Ebro ibaiaren ertzean, Frias Ebro ibaia zeharkatzeko kokaleku estrategikoan dago, aspalditik erabilia izan dena, gutxienez erromatarren garaitik.

Lehenengo erreferentzia historikoa k.o. 867 urtekoa da, zehazki musulmanak menderatu
eta gero lur hauek birpopulatzen ari zirenean. XI. mendean,
Sancho García kondeak, “Foru oneko” ezizenaz ezaguna,
hiria bereganatu zuen. Bera hil ondoren, Frias Iruñea-Naiara erreinuan sartu zen (Nafarroako erreinuaren aurrekoa), 
Antso III.a Garzeitz Nagusiaren erregealdian.

1202an, Alfontso VIII.a erregeak Logroñoko forua aitortu zion ongizate eta independentzia gehiago izan zitzan, biztanleriaren garapen ekonomikoa sustatuz.
Gainera, juduen auzoa ere izan zuen.
Ondoren, Gaztela pean egotera pasatu zen eta haren eragina Tobalinako Haranean barna hedatu zuen. 
XIV. mendean zubi gainean dorre bat eraiki zen, zubisaria eraginkorki kobratzeko asmoz.

1435ean, Joan II. erregeak hiribilduari hiri titulua
eman zion, Espainiako biztanleria txikiena zeukan
hiria izanik."

☆☆☆


¤ Etimología


▪︎FRÍAS

< PRIAS
< BRIAS
< BIRRIAS
< BURRUHATZ
< BORROGATZ


Euskara autrigón.


¤ Ubicación y Función:

Función:

•Centinela del Ebro.

Ubicación:

•Rio arriba,
•Sobre un cerro.
•Bajo una peña afilada.


▪︎FRIAS

0.
< *BEHA EBRO MUGA IBAI DEN
- ORO GOI ATZE
- MUINO GAINEAN HEDA
- HAITZ ZORROTZ ZAN BEHEAN
- ZAIN DEN URI


¤ Significado

Población Que Es
Centinela-Guardiana-Vigía
que Mira al Rio Fronterizo Ebro Desplazada en Alto Atrás del Todo
Extendida,Encima de un Cerro
Muy Abajo de Peña Afilada-Puntiaguda.



¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


0.
< *BEHA EBRO MUGA IBAI DEN
- ORO GOI ATZE
- MUINO GAINEAN HEDA
- HAITZ ZORROTZ ZAN BEHEAN
- ZAIN DEN URI

1.
> *BI^E  EBORRO  NIGA IME  RI^
- U^U HUI  ATZ 
- NIIHU  HEHIA^  ^IRA
- ^ATZ ZULUTZ  ZEMI^IE^
- ZE^ RI^ U^I

2.
> *BIΠ IUORRO HIGA INI ^Î
- (IÎ )  (^II)  ATZ
- HĪ^I  ^I^I  (Î)^A
- ATZ  ^IRITZ  ^INĪÎ
- (^Î)  (^Î)  (IÎ)

3.
3.1
> *B(Ī)  (II)ORRO  (^I)GA IHĪ
- ATZ
- (^Ī^)  (Ī^)  Â
- ATZ  Î^ITZ  ÎHĪ^

3.2
> *BORROGA(I^Î)
- AZ
- ÂÂ
- ATZ  Ī^TZ  (Î^Ī^)

= *BORROGAA(Z)ÂÂATZĪ^(Z)

4.
> *BORROGĀ^ĀTZ(Ī)

> *BORROGĀTZ

> *BURRUHĀS

> *B(I)RRI^ĀS

> *BRIĀS  <> *PRIĀS

<> FRIĀS


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧





domingo, 12 de mayo de 2024

ŔEINOSA. Cantabria. Nacimiento del Rio Ebro. Topónimo euskérico autrigón. Significado originario.

 









◇◇◇



▪︎ŔEINOSA
En Cantabria.
•El rio Ebro nace en Fontibre, cerca de Reinosa y atraviesa Reinosa.

(•Fontes Iberis > Fonteiberi > Fontibere > Fontibre )



" Rodeada de altas y bellas montañas y alejada del mar, es la puerta de Castilla en Cantabria y por ella transitan desde hace muchos siglos los comerciantes y viajeros procedentes de la meseta.

Es el mayor núcleo urbano de un área extensa, aunque no muy poblada, que se denomina Campoo. Su historia se remonta a la época medieval, cuando fue centro de la Merindad y Corregimiento de Campoo.

Con el correr de los siglos y dada su estratégica situación de paso entre la Meseta y la costa, la primitiva ciudadela fue creciendo y comenzaron a erigirse, a ambos lados del puente sobre el río Ebro, casas nobles de gran porte."

☆☆☆


▪︎ŔEINOSA

¤ Etimología

Nada que ver con reinos ni reinas.

Citada por 1a. vez el año 1.000
con el nombre de RENOSA.

0.
< *EBRO IBAI ITUŔBURUREN HURRE DEN
- MUGA ORO OSO ZAIN BEHA
- GOI ATZE HEDA URI


¤ Significado


Villa Desplazada Atrás Arriba
(en el sur de Cantabria en el Valle de Campoo)

Que Mira Muy Vigilante Toda la Frontera
(con Burgos)

Cerca del Manantial de Nacimiento del Rio Ebro.
(en Fontibre)


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre.


0.
< *EBERO IBAI ITUŔBURUREN  HURRE DEN
- MUGA ORO OSO ZAIN BEHA
- GOI ATZE HEDA URI

1.
> *EURO  IME  IDU^MU^U^IN  ^URRE RE^
- NUHE O^O USU ZAIMI^E
- HUI ETZ ^IRE U^I

2.
> *IU^U INI  IRÎNIÎÎ^ ÎRRE ^Ê
- N(I^I) Ō (I)SI ZA(I)N(IIÎ)
- ^II IZ Î^I IÎ

3.
> *IIΠ IHI  I^ÎHĪ^  ÎRRE Ê
- N Ō  SI ^AN
- Ī^Ī^

= *(^Ī)RREÊNOS(I)ÂN(Ī^)

4.
> *ŔEÊNOSÂ(N)

4.1
> ŔEÈNOSÂ^ =  ŔĒNOSÂ
(año 1.000)

4.2
> ŔEÎNOSÂ


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧









EBRO Ibaia eta HEUSKARA. Begirada sakona jatorrian eta itxuretan. ILURCIS / ILUŔLIKS / *ILURRILIKIS. El Ebro y el Euskera. Una mirada profunda en el origen y en los aspectos. ILURCIS. Ebro - Iberia. Iberos - Vascos. (H)Euskara - (Ib)Erdara.





Los historiadores han citado al río Ebro desde la antigüedad hasta hoy, y lo han vinculado desde siempre con los iberos y vascones, así como con el nombre de Iberia.

Asímismo, los lingüistas y filólogos realizan múltiples estudios comparativos y etimológicos de lenguas vivas o muertas y desaparecidas, pero no conozco que se haya hecho aún un estudio etimológico sobre el nombre de dicho río.

En mi opinión, el euskera (o más bien el protoeuskera) es la única lengua viva que nos permite tender un puente hacia la comprensión de nuestra más remota antigüedad.

El río Ebro es el más caudaloso y el más largo de España.  Recorre desde su nacimiento hasta su desembocadura todo el extremo nororiental de la Península Ibérica (930 km.).

De entre los ríos que desembocan en el mar Mediterráneo, es el segundo más largo tras el Nilo.

Su nombre viene del topónimo Iber, que da nombre a la Península Ibérica y a los pueblo íberos. El término Iber proviene del idioma vasco o euskera. De hecho, en euskera la palabra IBAR denomina una vega o la ribera de un río
y asimisno el vocablo IBAI significa río.

El Ebro recorre el Valle del Ebro desde su nacimiento en Cantabria hasta desembocar en el Mediterráneo, en el delta que lleva su nombre, pasando por
Cantabria, Castilla (N.E de Burgos), La Rioja, Euskadi, Nafarroa, Aragón y Cataluña.

¤ Introducción aproximativa.

▪︎Ebro


a)
▪︎Ebro
< *ebero > ibero
< *e-bai-ro
< *zen ibai oro
< [*Zan Ibai Oro]
•[Todo Un Gran Río]
•[Río Grande Del Todo]
> *han ibe oro
> *hê be ro
a.1)
> *Hîberu > Hîberi > [ Hîber ]


a.2.1)
> *Hêbero > Îbero > *îberu > [ Iber ]


a.2.2)
> *Êbero > [ Êbro ]


b)
*Êbero > Îbero


¤ Etimología protoeuskérica desaglutinada de la palabra Ebro.

▪︎EBRO

A.

▪︎EBRO

< [*Zan Bide Heda Ur Oro Gaŕ Oso Den ]

•[ Que Es Un Gran Camino Por El Que Se Desplaza Fluido Todo Claro por Completo ]

•[ Que Es Un Gran Río Por El Que Fluye Mucha Agua Toda Muy Clara-Limpia ]

•[ Gran Río Con Mucha Agua Clarísima ]

< *Zan Bide Heda Ur Oro Gaŕ Oso Den 

> *Hê Bire Îre U O^o Heŕ Oso Ri^

> *^HÊ Bi^e  Îri I Ō ^Iŕ Ozo ^Î

(caen las i lenis)

> *HÊ BÊ R Ō Ŕ O^O = *HÊBÊRÔRRŌ

a)

*HEBERORRO

> *^EBE^ORRO > ÊBORRO > ÊBRO

b)

*HEBERORRO

b.1

> *HEBERORO > ^EBE^URO 

> ÊBEÎRO > ÎBERO

b.2

> HEBERORO > ^EBE^ORO

> ÊBORO > ÊBRO


B.

▪︎EBRO

< [ *Atzeko Haitz Goi Oro Doŕ Jaio Zan Behe Oro Doŕ Itsas Aurre Heda Den Ibai ]


• [ Rio Que Nace en Alta Cumbre Toda Rocosa de Atrás Arriba y Fluye Muy Todo Lo Más Ante el Mar de Abajo ]


< *Atzeko Haitz Goi Oro Doŕ Jaio Zan Behe Oro Doŕ Itsas Aurre Heda Den Ibai 

> *Ezegu ^Ez Hui U^u Ieiu Ze^

Bi^i O^o RoŔ Tze^ Orre ^Ire Ri^ Me

> *E^Ehi Ê^ ^Ii Iî iEii ^Ê

BĪ Ō ^OŔ Zî  OŔ  Î^i ^Î Ni

(caen i lenis)

> EÊ(^i) Ê E Ê

B Ō ÔŔ (^I) OŔ (ī^Hi)

> ĒBŌRROŔ

> EBŌRRO^ > EBRÔ


¤ Análisis detallado de las palabras Ebro e Ibero.

1.
▪︎Ebro
< [*Zan Ibai Oro]
•[Gran Río Todo]

> *Han Ibe Oro
> *He^ Be  Ro
> HÊBRO > ^ÊBRO

2.
▪︎IBERO
< [*Zan Beŕ Oro Den]
•[Que es todo muy otro igual]

(ber den > berdin : igual)

2.1
> *Zê Bê Ro Ri^
> *Zîbêro^î
> ^IBÊRO


2.2
> *han beŕ oro ri^
> *he^ be^ ro ^î
> ÎBÊRO


¤ Análisis detallado de las palabras euskera y erdera.

1.
▪︎Heuskara > Euskara  

<> (I)(B)Erdara


1.1
< [*herri auski dauan ele egin era]
•[modo de hablar que tiene el pueblo-tribu ausko-uasco-eusko]
> *heŕ eusk ra ere egi era
> *he^ eusk a ē ehi era
> *hêeuskaēra
> Hēuskara > Ēuskara > Ēuskera
> Uskara > Eskuara

¤ Nota:


*herri auski dan ele egin
> *heŕ euski ra le ein
> *he^ euskialī
> HĒuskal > Ēuskal


•euskal dun:

< euskaraz ele egin dauan / duen
•que habla euskera.

-uasko
•euskal era
> *euskaera
> Euskara <> Euskera
•Modo de hablar ausko-eusko-uasko


1.2
< [*Ez Ber Dan Ele Egin Era]


•[Que No Es Otra Manera Igual de Hablar]


•[Manera de Hablar que es Diferente o Distinta]


> *e^ ber da ere egi era
> *î ber da ē ehi era
> *iberdaēra
> *Iberdara > *Berdara
> Erdara > Erdera


¤ Nota:
*ez ber dan ele egin
> *e ber da le ein
> *iberdalī
>*berdal
> Erdal

•(b)erdal dun
•Que tiene otro modo de hablar.
•(b)erdal era
> (b)erdaera
> (b)erdara <> (b)erdera
> Erdara <> Erdera
•Otro modo de hablar.
(No viene de erdi, no significa hablar a medias)


¤ Lo que contiene la palabra Ebro aglutinando al revés.


▪︎Ebro
[*dan - ere zan bide heda - ur - oro gar oso]
> Ebro

1. Por grupos de vocablos significativos:

1.1
•dan
1.2
•ere zan bide heda ur
al revés:
> ur heda bide zan ere
> ubai > ibai
1.3
•is gar oro

is: fluido
al revés:
> oro  gar is

fluido claro del todo
> ur : agua
1.4
Luego, aglutinando al revés:
dan ibai ur <> ur ibai dan

'Que Es el (Gran) Río de (Mucha) Agua'
(Por Antonomasia)


¤ Evolución fonética completa aglutinando al derecho.


▪︎Ebro

[*Zan Bide Heda Ur Oro Gar Oso Den ]

•[ Que Es Un Gran Camino Por El Que Se Desplaza Fluido Todo Claro] 

•[ Que Es Un Gran Río Por El Que Fluye Mucho Líquido Claro-Limpio] 

•[ Gran Río Con Mucha Agua ]

> *hen bire era u oro haŕ oso ri
> *he bie ere i o^o ^eŕ ozo ^î
> *hēbērēõrrō

 > *hībēūŕ 

> [ Hiber ]

> *^ēbērēõ > [ ībērõ] 

> *ībērū 

> [ Ībēr ]

(caen ē intermedias)

> [ Ēb-r-õ = Ēbrõ ]


 

¤ ILURCIS < ILUŔLIKS < *ILUŔILIKIS
> Graccurris
> Alfaro

Nombre de una antigua ciudad vascona a orillas del Ebro y de su afluente el rio Alhama, en la actual ciudad de Alfaro. Su nombre fue cambiado por el de Graccurris para conmemorar la victoria de 

T. Sempronio Graco en el año 179 a.C. sobre los celtíberos.

En el Bronce de Ascoli (año 89 a.C.) hallado en Italia figuran los nombres de la Turma Salluitana, escuadrón de caballería del Valle del Ebro Medio, a quienes Roma (Pompeyo) concedió la ciudadanía romana y otros honores por su valor en combate. La citada turma la componían jinetes de diferentes ciudades vasconas e iberas de la zona de Salduia (Caesaraugusta), Ejea de los Caballeros, comarca de las Cinco Villas, etc. Entre ellos se encuentra un jinete de Ilurkis-Graccurris-Alfaro (ILLUERSENSIS: de Illuirgis) llamado: 

BALCĪDĪN, BALCĪBILOS Filius 

El latín no tenía z, tz, ts, tx, ch y la c sonaba k, lo que permite suponer que el nombre se pronunciaría: 

Baltzeden, Baltzebiloz filius, 

lo que traducido sería: 

'Que Es Moreno' hijo de 'De Pelo Oscuro-Negro', es decir:

'Moreno, hijo de Pelonegro , de Ilurkis'

Ilurkis era punto de encuentro o mugarri en el Ebro entre tribus, reinos, provincias, regiones, comunidades, como Alfaro en la actualidad.

La Ilurcis vascona de la Edad del Hierro (s.VIII a.C) que pasó a ser Graccurris con los romanos y Alfaro con los musulmanes, actual Rioja, a orillas del Ebro limita con Nafarroa, Soria y Aragón (Zaragoza y Huesca).
En Ilurcis-Graccurris-Alfaro hay montes con altura como para vigilar y controlar toda la Ribera del Ebro, punto de encuentro de 6 Tribus de aquella época, luego de 3 Reinos, y ahora de 4 Comunidades y de 5 Provincias o Herrialdes.

¤ Tribus Prerromanas
▪︎Vascones (eusk.)
▪︎Iacetani (eusk.)
▪︎Berones (eusk.?/ kelt.?)
▪︎Pelendones  (kelt.)

▪︎Arevacos (kelt.)

▪︎Lusones  (kelt.)


¤ Reinos Medievales
▪︎Nafarroa
▪︎Aragón
▪︎Castilla
(El mojón de los 3 reyes en Valverde de Cervera del Rio Alhama)


¤ Comunidades y Provincias Actuales
▪︎Nafarroa
▪︎Rioja
▪︎Soria (Castilla y León)
▪︎Huesca (Aragón)
▪︎Zaragoza (Aragón)


¤ ILURCIS <> ILURKIS
Poblado vascón de la Edad del Hierro en la Alfaro actual. 
Ciudad a orillas del Ebro y de su afluente el rio Alhama plurifronteriza tanto en la Antiguedad como actualmente.

Pasó a ser la Graccurris romano-vascona tras la victoria de Graco sobre los celtíberos.
Alfaro actual (del árabe: 'el faro', 'la vigía')


< ILURLIKS
(según monedas de ILURKIS en alfabeto ibero)


▪︎ IL-UR-LI-K-S

< [*ILI AURRE ZAN BIDE UR ORO GAŔ OSO ]


•[CIUDAD ANTE EL GRAN CAMINO DE AGUA TODA MUY  CLARA ]

•[ CIUDAD ANTE EL GRAN RÍO DE AGUA MUY LIMPIA  ]


•[CIUDAD JUNTO AL HIBER / IBER]


•[CIUDAD JUNTO AL EBRO]


> *ILI ORRE HAN BIRE U^ URU GAŔ USU


> *ILI UŔ HE^ MILE Û Ū GE^ ISI
> *IL UŔ I NILI Î Ī GI IS
> *IL UŔ I HILI Ī KĪS

> *ILUŔĪLĪKĪS

A.
> *ILUŔĪLĪKIS 

> *ILUŔĪRIKIS > ILUŔ(I^I)KIS 

> ILUŔKIS

B.

> *ILUŔ(Ī)LIK(I)S >  ILURLĪKS 

☆☆☆


Por otro lado:


*ZAN BIDE UR ORO GAR OSO


•GRAN CAMINO DE AGUA TODA CLARA


•GRAN RIO DE AGUA MUY LIMPIA


a)

*ORO GAR IS
•TODO CLARO FLUIDO
•AGUA
> *URU HER I
> *UR E I > URE
> [ UR ]


b)

*ZAN BIDE UR ORO GAŔ OSO


•GRAN CAMINO DE AGUA TODA CLARA

•GRAN RIO DE MUCHA AGUA MUY LIMPIA


> *HAN BIRE U ORO HAŔ USU
> *HE BIE U URU HA^ ISI
> *HI BE Ū Â IZI
> *ÎB(IĪ)ÂI^I
> [ IBÂĪ ]


c).
*ZAN BIDE UR ORO GAŔ OSO


•GRAN CAMINO DE AGUA TODA CLARA

•GRAN RIO DE MUCHA AGUA MUY LIMPIA


> *HAN BIRE U^ URU HA@^ USU
> *HE BIE ŪRU HÂ IZI

> HI BE RI Â ( I^I)

> *HIBERIA > [ IBERIA ]


d.)
*ZAN BIDE UR ORO GAR OSO DEN


•GRAN CAMINO DE AGUA TODA MUY CLARA. 


•GRAN RIO DE MUCHA AGUA MUY LIMPIA.


> *HAN BIRE U^ ORO HA^ USU RI^
> *HE^ B(I)^E (Î) RO ^Ê IZI ^Î
> *HÎ BÊ RO Î I^I Î = *HÎBÊROĪ^

d.1

> *HÎBÊRO 

> [ IBERO ]

d.2

> *HIBERUI > *HIBERI

 > [ HIBER > IBER ]


e.
*ZAN BIDE UR ORO GAŔ OSO 


•GRAN CAMINO DE AGUA TODA MUY CLARA.

•GRAN RIO DE AGUA TODA MUY LIMPIA


> *HAN BIRE U^ ORO HA^ USU

> *HÊ BIÊ (Î) RO HÊ IZI
> *HÊ BÊ RO (^Î I^I)


e.1
> *HEBERO > *HEBRO 

> [ ÊBRO ]


e.2
> *EB(E)RO > [ EBRO ]


@fga51
Diciembre 2020

♧♧♧








viernes, 3 de mayo de 2024

PANGUSIÓN en las Merindades. Origen y Significado.

 



◇◇◇


▪︎PANGUSIÓN

A. Ubicación

Pueblo en las Merindades de Burgos, Valle de Tobalina, Valle del Ebro.
Cerca de Garoña, en la otra orilla.
Frente al Pico Humión en los Montes Obarenes.


B. Etimología

Etimología euskérica:

0.
< *BEHA ZAN GOI OSO HEDA LAUN DAN IBAR URI 


C. Significado

Pueblo Que Se Extiende en lo Llano de la Vega (del Ebro) Mirando a lo Alto.
(Del pico Humión en los Montes Obarenes)


D. Evolución fonética y aglutinación

0.
< *BEHA ZAN GOI OSO LAUN DAN IBAR URI

1.
> *BI^A HAN GUI USU LON REN BER ULI

2.
> *BÂ ÂN GU ISI RON ^EN-BE^ UL

3.
> *BĀN GU SI ^ON ÎMΠ IL

4.
> *PĀNGUSIÔ^ IN(I) (I^)

> PĀNGUSIÔ(Î)N  >  PĀNGUSIÔN

♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51
♧◇♧




miércoles, 17 de abril de 2024

Pueblo ASTUR - Pueblo CANTABRO. Designaciones desde el euskera escuchadas por romanos con cerebros en latín, desconocedores aún del abrupto terreno de los pueblos del norte de Iberia / Hispania y de las auto-denominaciones celtas, o célticas, o kélticas, o gélticas, o gaélicas, o gálicas, como tampoco las ibéricas o las protoeuskéricas baskóniko-akitanas.

 






◇◇◇



¤ Pueblo ASTUR - PUEBLO CANTABRO


Pueblos celtas del norte de Iberia.
No se sabe cómo se llamaban a sí mismos.
Sus nombres nos llegan de historiadores romanos y/o griegos.
A su vez los romanos escucharon los nombres que les daban otros pueblos de Iberia / Hispania que a su vez eran o bien preindoeuropeos (iberos, vascos, lusitanos, tartésicos) o  celtíberos.

Esta sería la hipótesis desde el protovasco o aitzin-heuskara de los vascones y/o los autrigones con los nombres que utilizarían para nominar a cántabros y astures, escuchados por oídos romanos con cerebro en latín.
Es un mero ejercicio hipotético.

☆☆☆

Gael-ic  >  Gal-ic
Gael-ic > Gel-tic > Kel-tic <> Cel-tic
Cel-tic > Cel-t <> Kel-t

☆☆☆


▪︎Pueblo ASTUR

0.
< *ATX GOI DOŔ ZAN HEDA ATZE DEN GAEL HERRI


•Pueblo Celta que se Extiende Tras Extensas Altas Cumbres Rocosas.

1.
> *AS HUI TUŔ ZE^ ÎRE ETZ RU^ HĒL ÊŔ

2.
> *AS ^II TUŔ ^Î Î^I IZ ^Î ^Ī^ ÎŔ

3.
> *AS(Ī)TUŔ(Ī^Ī)Ŕ

4.
> ASTUŔŔ  =  ASTUŔ


☆☆☆


▪︎Pueblo CANTABRO


0.
< *GAEL HERRI DEN HEDA EBRO
IBAIA JAIOTZEN  DEN INGURUAN


•Pueblo Celta que está Desplazado
en los Alrededores de Donde Nace el Rio Ebro.

1.
> *KAI^ ÎŔ RIN ÎTA IBRO  MEE
IEIUZI^ RI^ ÎHI^IE^

2.
> *KAĪŔ  ^IN  TA  BRO N(II)
(IIII^Π ^Π Î^IÎÎ)

3.
> *KAĪ^ ÎN TA  BRO  N

4.
> *KA(Ī^)NTABRO(N)

> KANTABRÔ / CANTABRO


♧◇♧
¤  @fga51
♧◇♧






viernes, 1 de diciembre de 2023

Las Cinco Villas de Aragón (Zaragoza). Antiguas villas vasconas: TAUSTE - UNCASTILLO / UNKAZTELU - EJEA / SEGIA - SOS / SAUSE - SÁDABA y GALLUR - Peña de AYLLÓN y CASTILISCAŔ. Etimologías Vascónicas y Significados de sus Nombres.

 












◇◇◇



¤ La Comarca de Cinco Villas  en Aragón.


•Al Noroeste de Zaragoza, arriba del Ebro y al este de Navarra, antes todo fue Vasconia.

•La zona era vascona, no ibera ni celta.

• N.O de Zaragoza, cerca de Navarra.

•Bronce de Áscoli.

•Repoblación de Ávila.

•Oraciones en euskera en la iglesia de Uncastillo hasta ~ 1921.

☆☆☆



[1]▪︎TAUSTE  


A orillas del Arba cerca de Gallur en el Ebro, lado norte, orilla izquierda, territorio vascón hasta Alagón., al sur  Ejea /Sekia y al este de Las Bardenas.
La ciudad más al sur de la comarca de Cinco Villas.

" La margen izquierda del Ebro, donde se asienta Tauste, fue ocupada por los vascones, que llegaron hasta la actual Alagón, como indican los «bronces de Botorrita», serie de planchas de bronce del siglo i a. C.
encontradas en Contrebia Belaisca 
y el mapa de Claudio Ptolomeo 
(siglo II)."



A.
▪︎GALLUR  <> GAILUR
cima, cumbre, cúspide
0.
< *GOI HEDA ORO DOŔ DEN
•Que se extiende en alto lo más del todo.
1.
> *GUI ÎRA ULU RUŔ RÎ
2.
> *G(II Î)^A ILI ^UŔ (^Î)
3.
> *GÂILIÛŔ
4.
> GÂILÛŔ <> GÂLLÛŔ

Pero en este caso no hay cima, es un lugar junto al mismo Ebro, frontera, por tanto:

B.
▪︎GALLUR

•Municipio del N.O. de Zaragoza en la ribera alta del Ebro entre el Ebro y el Canal de Aragón, por allí pasa la autopista y es la zona de Cinco Villas.

Dicen:

" Gallur tuvo en época romana diversos asentamientos humanos en sus cercanías. Dichos asentamientos eran conocidos como pagus, proviniendo el topónimo Gallur de Pagus Gallorum, el asentamiento de los galos, por ser sus habitantes originarios de la Galia."

Pero no lo creo, era territorio vascón en plena frontera del rio Ebro y viene de :

▪︎GALLUR

0.
< *(EBRO IBAI) MUGA HEDA ALDE ORO DOŔ ZAIN BEHA DEN HIRI

•Población que mira vigilando extendida todo lo más junto a la frontera del rio Ebro.

1.
> *(EBORRO IBE) NUGA ÎRA A^RE ULU RUŔ ZEMIÊ RÎ ÎLI

2.
> *(IBULU BI) HIGA Î^A Â^Π ILU ^UŔ ^INIÎ ^Î Î(L)

3.
> *(BIRI UI) (Î)GA Â ÂĪLŪŔ ÎHĪ^

> *(BI^Ī) GĀ^ĪLŪŔ (Î^Ī)

4.
(cae b inicial)
> *(Ī)GĀĪLŪŔ

> GĀĪLŪŔ  <> GĀLLŪŔ




▪︎TAUSTE

¤ Etimología

▪︎TAUSTE

0.
< *Muga Aurre Heda Oso Den Hiri


•Ciudad que está Muy Desplazada Ante la Frontera.

1.
> *Nihe Arre Îta Usu Te^ Îl(i)

2.
> *Hiî Ale Îta Usi Tê î(l)

3.
> *(^Ī) Eri Îta Usi Tê(î)

4.
> (I^Ī )TAUSITÊ

> TAUS(I)TÊ

> TAUSTÊ

♧♧♧



[2]▪︎UNCASTILLO

< UNIUSCASTRI  
(Siglo X en el Reino de Pamplona)

▪︎UNCASTILLO  < UNIUSCASTRI  (S.X)

Como se verá, la diferencia de los nombres es diacrónica, y subyace en la evolución fonética de la aglutinación de la única misma frase nominal originaria de su ubicación-función.

¤ Etimología

0
< *GOI DEN HEDA OSO MUGA - ZAIN DEN HIRI HEDA AURRE


¤ Significado


POBLACIÓN QUE ESTÁ DESPLAZADA DELANTE VIGILANDO LA FRONTERA
(cristiano - musulmana)
QUE ESTÁ MUY EXTENDIDA POR LAS ALTURAS (la Sierra de Santo Domingo).


¤ Evolución fonética  y aglutinación del nombre


A. UNIUSCASTRI
0.
< *GOI DEN HEDA OSO MUGA - ZAIN DEN HIRI HEDA AURRE

1.
> *HUI RIN ÎRE USU NIKA ZE^ TE^ ÎRI ÎRE ORRI

2.
> *Û(I) (^I)N Î^I USU HIKA ZÎ TÎ RI RI URRI

3.
> *Û N Ī USI ÎKA ZÎ TΠ ^I  ^I IRRI

= ÛNĪUS(Ī)KAZ(Î)TĪ^RRI

4.
> ÛNĪUSKAZTĪRRI

ÛNĪUSCASTRI  (s.X)


B. UNCASTILLO
0.
< *GOI DEN HEDA OSO MUGA - ZAIN DEN HIRI HEDA AURRE

1.
> *HUI RIN ÎRE USU NIKA ZE^ TE^ ÎLI ÎRE ORR(I)

2.
> *ÛÎ ^IN Î^I IZI HIKA SΠ TÎ ÎLI Î^I O(Ŕ)

3.
> *Û N Ī I^I ÎKA SÎTĪ^LĪO^

= *ÛN(Ī^)KAS(Î)TĪLĪÔ

4.
ÛNCASTĪLLÔ



• Peña AYLLÓN

•Enorme peña en Unicastro, Cinco Villas, Zaragoza, Aragón, sobre la cual edificó una fortaleza Sancho Garcés, rey de Pamplona, en el siglo X.

•Hay también un pueblo de ese nombre en Segovia, Castilla.


▪︎Peña AYLLON 

< *ZAULELON > *ZAILILON


¤ Etimología


▪︎Opción A.


0.
*ZAN GOI ORO DOŔ HEDA LAUN DEN HAITZ


¤ Significado

PEÑA QUE ES TODA MUY ALTA CON LA CUMBRE O CIMA EXTENSA Y LLANA.

(Adecuada para construir arriba un Oppidum o poblacion fortificada y/o una fortaleza  inexpugnable llamada Gotoŕ en euskera)

¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


0.
< *ZAN GOI ORO DOŔ HEDA LAUN DEN HAITZ

1.
> *ZA^ HUI U^U RUL ÎRE LON RI^ ÊTZ

2.
> *ZÂ Û Ū ^UL (Ī^I) LÔN ^Î Î(Z)

3.
> *ZÂŪ^LLÔN(Ī^)

4.
> *(Z)ÂYLLÔN

^ÂYLLÔN


▪︎Opción B.


▪︎AYLLON

< *HAITZ GOI ORO LAUN DAUN

•PEÑA QUE TIENE LO DE ARRIBA TODO PLANO.

> *ÂIZ HUI ULU LON REU^

> *ÂI^ ÎI IL(I) LON (^IÎ)

> ÂĪLLON = AYLLON

•Nota
Lugar adecuado para un castillo roqueño o una población amurallada ("gotor" en euskera, "oppidum" en latín, o castro celta)
AĪLLON GAIN DEN HIRI
Ciudad que está sobre peña plana
> AYLLON GÊ RÎ Î^I
> AYLLON HÎ ^Î Ī^
> AYLLON (^Ī^)
> AYLLON....también
GOTOR 
< *GOR GOI DOR DEN HIRI
•Ciudad que es fuerte en lo más alto.
> GO^ HOI TOR RÎ Î^I
> GÔ Ô TOR (^Ī^)
> GŌ^TOŔ

♧♧♧


[3]▪︎EGEA de los Caballeros 

• Antigua SEGIA vascona.

•Al norte de Sádaba y al este de las Bárdenas.


▪︎SEGIA

0.
< *Oso Heda Muga Atze Den Hiri

• Población que se Extiende Muy Detrás de la Frontera (del Ebro).

1.
> *USU ÎRE NUGE AZE RÎ ÎL(I)

2.
> *(I)SI Î^E HIGE A^I ^Î Î(L)

3.
> *S(Ī)Ê(^I)GEA(Ī^)

4.
> *SÊGEA

4.1
> SÊGIA

4.2
> *ZÊHEA
> *ZÊJEA

> ^ÊJEA


♧♧♧



[4]▪︎SOS del Rey Católico

• Antigua SAUSE vascona.


"Sause (gaztelaniaz eta ofizialki, Sos del Rey Católico; aragoieraz, Sos d'o Rei Catolico) Aragoiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Zaragozako probintziakoa, 
Nafarroa Garaiarekiko mugan kokatua, Cinco Villas eskualdean.
Feliciana haitzak burutzen duen muinoaren gainean dago eraikia."



¤ Peña FELICIANA 
< BERIZIANA
•Gran Peña en Sos / Sause.

▪︎FELICIANA

0.
< *GOI BEHA ORO ZAIN HEDA DEN HAITZ

•Peña que se Extiende en Alto Mirando Todo Vigilante.

1.
> *HUI BIÊ URU ZÊ ÎRA RIN ÂTZ

2.
> *(ÎI) BÊ (I)LI ZÎ Î^A (^I)N Â(Z)

3.
> BÊLIZĪÂNÂ <> BÊRIZĪÂNÂ

4.
> PÊLIZĪÂNÂ


> FELICIANA



" Sausek Errekonkista garaian hartu zuen garrantzia, mugako herri gisa, kokaleku estrategikoa baitzuen. Horregatik, X. mendekoak dira lehenengo aipamenak.
Hartara, Iruñeko lehenengo errege Antso I.a Gartzezek Sause birpopulatu zuen, eta herria sortu, 907. urtean edo 908. urtean. Izan ere, Errekonkistako gatazka armatu sarriek ingurua jendez hustua zuten.
Iruñeko bigarren errege Gartzea I.a Sanoitzek, 970. urtearen inguruan, gaztelua eraikiarazi zuen Feliciana haitzean, musulmanen erasoetatik
babesteko asmoz.

1044an, Sausek Nafarroako herria izateari utzi zion, Ramiro I.a Aragoikoak bereganatu eta Aragoiko erresuman sartu baitzuen. Baina handik lasterrera, 1076an, Antso V.a Nafarroakoarekin Nafarroako eta Aragoiko erresumak batu ziren, eta Sausek mugako herria izateari utzi zion.

Alfontso I.a Nafarroakoa hiltzean, 
1134. urtean, berriz banandu ziren Nafarroako eta Aragoiko erresumak, eta Ramiro II.a Aragoikoak berriz eraikiarazi zuen Sauseko gaztelua 1137an; Aragoik huraxe izan zuen defentsarako gunerik garrantzitsuena, Nafarroarekin hurrengo urteetan izandako gerretan.

Hala ere, 1452an gertatu zen Sauseko historiako gertakari aipatuena, urte hartako martxoaren 10ean Sausen jaio baitzen Fernando II.a Aragoikoa, goitizenez Errege Katolikoa. Horregatik, gerora, herriari izena aldatu zioten gaztelaniaz eta aragoieraz (ordu arte Sos zen, soilik). Fernandoren ama Joana Enrikez Sausen egotearen arrazoia, Nafarroako Gerra Zibila izan zen."


▪︎SAUSE


0.
< [ Muga Zan Oro Zain Goi ] Heda Den Hiri


•Villa que se Extiende en Alto Vigilando Toda la Gran Frontera.

(Entre cristianos y musulmanes primero, entre Nafarroa y Aragón después.)


0.
< *Muga Zan Oro Zain Goi Heda Den Hiri

1.
> *NIHE ZÂ U^U ZÊ HUI ÎRE RÎ ÎL(I)

2.
> *HIÎ ZÂ Ū ZÊ ÎI Î^I ^Π Î(L)

3.
> *(ÎÎ) ZÂŪZÊ (^Ī^)

4.
> ZÂŪZÊ

> SÂŪSÊ

> SOS(Î)

> SOS

♧♧♧



[5]▪︎SÁDABA  

En Cinco Villas de Zaragoza, Aragón, entre Sos al norte y Ejea al sur.
Fue Vasconia.
Se repobló el siglo XI.
Su actual castillo es del siglo XIII.
Pasó varias veces de Navarra a Aragón y viceversa, hasta quedar en Aragón en 1399.


▪︎ SADABA

0.
< *OSO MUGA HEDA ZAIN BEHA DEN HIRI

•VILLA QUE MIRA VIGILANDO LA MUY EXTENSA FRONTERA

0.
< *OSO MUGA HEDA ZAIN BEHA DEN HIRI

1.
> *USU NIHA (Î)DA B(I)Â RÎ ÎL(I)

2.
> *(I)SI HI^A DA BÂ ^Î Î(L)

3.
> *S(I^Î )Â DA BÂ(^Ī^)

4.
> SÂDABÂ


¤ Anexo


▪︎CASTILISCAR

•Pueblo en Cinco Villas, Zaragoza, Aragón.
Fue Vasconia como todo Cinco Villas.
Lindante con Navarra, confina
con Carcastillo / Zarrakaztelu.
Este último ya analizado en otra entrada de este blog: Uncastillo, Dicastillo / Deikaztelu, Carcastillo / Zarrakaztelu.

" En la falda de la sierra de Santa Águeda (estribaciones del prepirineo aragonés), con una altitud de 493 m sobre el nivel del mar."


▪︎CASTILISCAR

El nombre no vendría del castillo de Liscare o Liscaŕ, más bien al revés, sino de su función-ubicación.



En el caso del castillo de Loarre :
<> Lugarre:
▪︎Lugarre
< *Oro Muga Aurre Heda Den Hiri
•Pueblo que está Desplazado del Todo Ante la Frontera.
> *Olo Niga Arre Îre Rî Îli
> *LO HIGA ARRE Î^I ^Î Î(L)
> *LO (Î)GA ARRE  (Ī^)
> LOGĀRRE > LOHĀRRE > LO^ĀRRE
> LUGARRE



• CASTILISCAR
0.
< *MUGA ZAIN BEHA HEDA ORO OSO GOI AURRE DEN HIRI

•Pueblo que está Ante lo Alto (la Sierra de Santa Águeda) Muy Desplazado del Todo Mirando Vigilante la Frontera (cristiano
-musulmana).

0.
< *MUGA ZAIN BEHA HEDA ORO OSO GOI AURRE DEN HIRI

1.
> *NIKA ZÊMIÊ ÎTE ULU USU KUI ARRE
RÎ ÎL(I)

2.
> *HIKA ZÎNIÎ ÎTI ILI ISI K(II) ARRI ^Î Î(L)

3.
> *(Î)KA ZÎHĪ^TĪLĪSIKARR(Ī^)

4.
> *KAZ(Ī^Ī)TĪLĪS(I)KAŔ

> KAZTĪLĪSKAŔ

> KASTĪLĪSKAŔ

= CASTILISCAR


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51
(Método propio RELA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Aglutinante)

♧◇♧