Mostrando entradas con la etiqueta Cultura y Filología Vascas. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Cultura y Filología Vascas. Mostrar todas las entradas

sábado, 6 de enero de 2024

TXIRENE. En Bizkaia : Gracioso, Cómico. Origen y significado de la palabra.

 

◇◇◇

▪︎TXIRENE (B)
•cómico, gracioso

0.
< *HEDA ARAZI DAUN BARRE EGIN

•Que hace extenderse el reir.

•Que mueve a risa.


¤ Evolución fonética y aglutinación

0.
< *HEDA ARAZI DAUN BARRE EGIN

1.
 (nb > m)
> *(Î)TE E^ESI RE(I)MERRIIHI^

2.
> *TIIÎSIRENERR(Ī^Î)

= *TĪSIRENEŔ

3.
> *TSIRENE(L)

4.
> TSIRENE^  = TXIRENÊ


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧


domingo, 21 de mayo de 2023

LAN : Trabajo. Origen y Significado.

 



◇◇◇


▪︎LAN
•trabajo
0.
< *BEHAŔ HEDA ORO ZAN DEN
1.
> *BEHAŔ ÊTA ORO HAN-DÎ

•OBLIGACIÓN-NECESIDAD Y  GRANDE DEL TODO

2.
> *BIÊL DA URU ÂNDÎ

2.
> *BIÎL rA U^U ÂNrÎ

3.
> *BĪL ^A (I^I) ÂN(^Î)
> *B(Ī)LÂÂN

4.
> *(B)LĀ^N
> LĀN

¤ OHARRA

Bizkaieraz :

LAN = BEHAŔ
LAN-A = BEHARR-A

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧




jueves, 11 de mayo de 2023

BIRIBIL / BOROBIL - HANDI / HAUNDI: Redondo y Grande. Orígenes y Significados.

 









◇◇◇



¤ BIRIBIL / BOROBIL
•redondo en 2D / 3D


▪︎BIRIBIL
•redondo (en 2D)
•circular

0.
< *BI ERI BIL

•Dos Dedos Juntados : 👌

1.
> *BI IRI BIL
2.
= BĪRIBIL



▪︎BOROBIL  (G, GN)
•redondo (en 3D)
•redondeado
•cóncavo
•esférico

0.
< *BEŔTZE ERI ORO BIL

(*ber heda zan > bertze > beste)

•Todos los Otros Dedos Juntados.
(en puño : ✊)

1.
> *BE^ZE   E^I ORO BIL

2.
> *BÎZ(I IÎ) ORO BIL
= *BÎ(Z)OROBIL

3.
> *B(Î)^OROBIL

4.
> BÔROBIL

◇◇◇


¤ HANDI <> HAUNDI: Grande, todo grande y grande del todo.


▪︎HANDI
•grande

A.
0.
< *ZAN DEN
•Que es grande
1.
> HAN DI^ = HANDÎ

B.
0.
< *AHAL ZAN DEN
•Que es muy poderoso o forzudo.
•Que tiene gran poder o fuerza o posibilidades.
1.
> *AHA^ HAN DIN
2.
> *AH  ÂN  DÎ
3.
> *AHĀ^NDÎ
4.
> HĀNDÎ

C.
0.
< *GONI HEDA ZAN DEN
•Que se extiende muy arriba/en alto.
1.
> *HUN ÊRA HAN DI^
2.
> *H(Î Î)^A ÂN DÎ
3.
> HĀ^NDÎ



▪︎HAUNDI  (B)
•grande

A.
0.
< *HEDA ORO ZAN DEN
•Que es muy extenso del todo.
1.
> *HERA O^O HAN DIN
2.
> *HI^A U^U HEN DI^
3.
> *HÂ Ū ÎN DÎ
4.
> HÂŪNDÎ


B.
0.
< *AHAL ORO ZAN DEN
•Que es muy poderoso del todo, que en todo tiene mucha fuerza  y que tiene en todo gran posibilidad.
1.
> *AHA^ O^O HEN DI^
2.
> *EHÂ U^U ^IN DÎ
3.
> *(I)HÂŪ(Î)NDÎ
4.
> HÂŪNDÎ

C.
0.
< *GONI HEDA ORO ZAN DEN
•Que se extiende a gran altura en todo lo alto.
1.
> *GUN HERA O^O HEN DI^
2.
> *HI^ ^I^A U^U (Î)N DÎ
3.
> *H(Ī)AŪNDÎ
4.
> HAŪNDÎ


¤ Relacionados (no derivados)

< *ZAN ZAN > ZÊZEN : toro (grande-grande)

< *ZAN BOŔ > ZÂBOŔ : basura (gran porquería)

< *ZAN KAR > ZAKAR :
desperdicio, grosero, desagradable, violento (gran dureza)

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧











martes, 9 de mayo de 2023

ZUHAITZ / ERREXALA: Las dos palabras significan árbol en euskera, con idénticos protovocablos aglutinados en distinto orden. Origenes y Significados.

 












◇◇◇



¤ ZUHAITZ / ERREXALA



"Nicola Landucci izen-deiturez ere ezaguna (Lucca, Italia, XVI. mendea – ?) idazlea izan zen. 
1562an euskarazko 
lehendabiziko hiztegia idatzi zuen Gasteizen, Arabako euskalkiko hitzekin osatua.
Ia 6.000 termino bildu zituen, tartean Araban soilik erabilitako errexala (zuhaitza)."

(Wikipedia)



A.
▪︎ZUHAITZ
•árbol

¤ Etimología

0.
< *BAŔ ZUr KAŔ GOI HEDA ZAN OSO DEN


¤ Significado

•Vegetal de Madera Dura Que Se Extiende a Muy Gran Altura.


¤ Evolución fonética y aglutinación

0.
< *BAŔ ZUr KAŔ GOI HEDA ZAN OSO DEN

1.
> *BEL ZU^ KAL HUI ÎTE ZE^ USU RÎ

2.
> *BI^ZÛ KA^ HII ÎTI ZÎ ISI ^Î
= *(B)ÎZÛKÂHĪTZĪS(Ī)

3.
(Cae b inicial como birao > irao)
> *(Î)ZÛGÂ^ĪTZĪ(Z)

4.
> ZÛHÂĪTZ(Ī)
> ZŮHÂĪTZ


B.
▪︎ERREXALA
•árbol


¤ Etimología

0.
Diferente orden de vocablos con los mismos vocablos que "zuhaitz":

< *BAŔ ZUr KAŔ DEN OSO ZAN GOI HEDA


¤ Significado

•Vegetal de Madera Dura Que Se Extiende a Muy Gran Altura.

Idéntico significado que "zuhaitz".


¤ Evolución fonética y aglutinación


0.
< *BAŔ ZUr KAŔ DEN OSO ZAN GOI HEDA

1.
> *BEŔ ZU^ GEL rE^ USU ZA^ HUI ÎrA

2.
> *BEŔ ZÎ HI^ ^Ê (I)S(I) ZÂ (^II Î)LA

3.
> *BEŔ (^Î ^Î) Ê SZÂLA
> *BERRÊSZÂLA
= *(B)ERRÊXÂLA

4.
(cae la b inicial como en birao > irao)
> ERRÊXÂLA



ZUHAITZ = ERREXALA

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧











miércoles, 3 de mayo de 2023

MARI, Euskal Jainkosa Nagusia : Ama Lur. Jatorri eta Esanahia.

 







◇◇◇


▪︎MARI
•Euskal Jainkosa Nagusia.
•Ama Lur.

A.
0.
< *AMA LUR ORO ZAN DEN
(ZAN DEN <> HANDI)

•Que es Madre Tierra Toda Grande


1.
> *AMA RUL URU HAN DÎ

2.
> * AMA RI^ RI HÊ RÎ

3.
> *AMA RÎ ^I ^Î ^Î

4.
> *(A)MARĪ^  >  MARĪ




B.
0.
< *MEN ZAN HEDA ORO DAUN EME GOI DOR

•Mujer lo más alta que tiene todas las facultades (poderes) muy extensas.

1.
> *MÎ HAN ÎRE URU REÛ INI HUI RUL

2.
> *MÎ Â^ RI RI RIÎ I^I ÎI RÎ

3.
> MÂ RI ^I ^Ī Ī Ī ^Î
= MÂRĪ


C.
0.
< *AMA LUR ZAN ANDERE DEN

•Que es la Gran Señora Madre Tierra

1.
> *AMA RU^ HE^ ÊRIRI RÎ
2.
> *AMA RÎ ^Î ÎRIRI RÎ
= *AMARĪ^RIRIRĪ
3.
> *AMARĪ
4.
> MARĪ

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧





URRE - ZIDAR / ZILAR / ZILHAR (eusk.) - SALIRG (ib°.) : Oro y Plata. Orígenes y significados.




◇◇◇


▪︎URRE  (eusk.)
•oro

< *GI ORI ORO DIR DEN

•Que es Materia Amarilla Toda Brillante.
•Metal Amarillo Brillantísimo.
•Oro

> *HI UÎ UÛ rIR EÊ RÎ
> *(Î) U Ū (Î)RREÊ^Ê
> ŪRRĒ


《 ¤ Nota
< *urri zan gi
•materia muy escasa
> *urrizegi
> *urrihehi
> *urriêî > *urrêî > urrê
No es válido por indefinición semántica:
•No dice nada sobre las características propias del oro.
•Muchas otras cosas son muy escasas, circunstancial o generalmente. 》

♧♧♧


▪︎ZILAR / ZIDAR / ZILHAR  (eusk.)
•plata

0.
< *GI ZAN DIR GAR (ere den)

•Materia Muy Brillante Clara.

•Metal Claro Muy Brillante.

> 1.
*GI ZE DI^/rIL HAR (i^i ^î)

1.1
> *(hi) zi dî âR
ZIDAR

1.2
> *hi zi riL âR
> *îzi^iLâR
> ZĪLÂR

1.3
> *hi zi ^iL haR
> *îzīLhaR
ZĪLHAR



▪︎SALIRG  (ib°)
•plata
0.
< *GI SAN DIR GAR
•Material Muy Brillante Claro
•Metal Claro Muy Brillante
•Plata
1.
> *HI SÂ rIR GEL
> *(Î) SÂ LIR G(i^)
> SÂLIRG

◇◇◇

□ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧








ARAZI /-RA- / - ESTEKA - SUSTAPEN - -PEN - BERRETSI : Orígenes y Significados.




◇◇◇


▪︎ARAZI <> -RA-
•raiz verbal + arazi = valor factitivo
• arazi es una palabra que tras una raiz verbal da al verbo un valor factitivo, como el infijo -ra- .
•afijos : prefijos / sufijos / infijos.
•egin arazi = e-ra-gin
•arazi > araz > arâ > -râ-


▪︎ARAZI
A.
0.
< *AHAL HEDA ZAN
•Extiende mucho la posibilidad
1.
> *AÂ^ ÎRA ZÊ
2.
> Ā-RA-ZÎ > ĀRAZ > ĀRÂ > -RÂ-
B.
0.
< *BULTZA HEDA ZAN
•Empuja y mucho
•Empuja muy extensamente
1.
> *BÛZA ÎRA ZÊ
2.
> *B(î)^A RA ZÎ
3.
> *BÂRAZÎ
4.
(cae la b inicial como en birao > irao s/ Mitxelena)
> ÂRAZÎ > ÂRAZ > ÂRÂ > -RÂ-




▪︎ESTEKA
< *besteka
•vínculo
•ligadura
0.
< *BESTEARENGANA HEDA
•extenderse a otro
•vincularse a otro, ligarse a otro
1.
> *BESTEE^ÊKAHA ÎRA
2.
> *BESTĒKAÂ (Î)^A
3.
> BESTĒKĀ
4.
(cae la b inicial como en birao > irao s/ Mitxelena)
> ESTĒKĀ




▪︎SUSTAPEN
•promoción, impulso, empuje
0.
< *OSO BULTZA EGIN HEDAPEN DEN
•Que es Empujar Mucho la Expansión
1.
> *USU MÛTZE EÎN ÊTAPEN RÎ
2.
> *(U)SU NÛSE EN ÊTAPEN (^Î)
3.
> *SUHÛSEÊÊTAPEN
4.
> SU^ÛSĒTAPEN
= SŪS(Ē)TAPEN
> SŪSTAPEN




▪︎-PEN   (Atzizki)
•acción
< *BULTZA EGIN
•Impulsar algo
•Promover algo, empujar algo
> *PU^TZE EÎN
> *PÎZE EN
> *P(Î^)ĒN
> -PĒN




▪︎BERRETSI
•confirmar
0.
< *BEŔ(TZE) ETSI

•Repetir el aceptar

1.
> BERRETSI


◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧







jueves, 27 de abril de 2023

ARRAKALA - ABARO - GERIZPE - ITZAL - BABES - TEGI - ATERRI - BARBETXO(~ CHO) - MATORRAL : Origen y significados.




◇◇◇



▪︎ARRAKALA
•raja, hendidura
•grieta, fisura

0
< *AURRE ZAN BEHA GAR  MARRA HEDA DEN

•Extensa raya que se ve claramente muy delante.

1. (nb > m)
> *ARRE HAM(I)Â KA^ NALA ÊRA RÎ
2.
> *ARR(I) ÂNÂ KÂHALA (Î)^A (^Î)
3.
> *ARRÂHÂKÂÂLAÂ
> *ARRÂ^ÂKĀ^LĀ
= ARRĀKĀLĀ




▪︎ABARO
A.
•sombra
•refugio
B.
•monte bajo

A.1
0.
< *GOI HEDA BEHE ZAN ORO DEN

•Que está todo muy debajo de un arriba extenso.

1.

> *HUI ÊRA BI^I HA^ URO RÎ

2.

> *(ÎI Î)^A B(Ī) Â^ IRO (^Î)

3.

> *ÂBÂ(Î)RO

4.

> ÂBÂRO


A.2
O
> *GAIN AZPI HEDA ORO DEN

•Que está todo extenso debajo de (algo) encima.

1.
> *GÊ A^BI ÊRA ORO RÎ

2.

> *HÎ ÂBIÎ^A URO (^Î)

3.

> *(^Î) ÂB(Ī)ÂIRO

4.

> ÂBÂ(I)RO

> ÂBÂRO



B.
0.
< *ZAN BAR BEHE HEDA ORO DEN

•Que es mucha vegetación baja toda extensa.
•Monte bajo.
•Matorral.

1.
> *ZAMA^ BEÊ ÊRA ORO RÎ
2.
> *ZANÂ B(Ī Î)^A URO (^Î)
3.
> *ZAHÂBÂ(I)RO
4.
> *ZÂ^ÂBÂRO = ZĀ^BARO
5.
> *HĀ^BARO
> ^Ā^BARO




▪︎GERIZPE
•sombra
•protección, amparo
•refugio

0.
< *GAIN HEDA AZPI DEN

•Que está debajo de un extenso encima.

《▪︎gain 

< *goi heda zan 

•encima


▪︎azpi 

< *heda zan behe 

•debajo 》

1.
> *GE^ ÎRE EZPI RÊ
2.
> *GÊ RI IZPI ^Ê
3.
> GÊRIZPĒ




▪︎ITZAL
•sombra
•amparo, protección
•prestigio, fama, reputación

A.
0.
< ZEOZER GAIN HEDA ZAN BEHE ORO DEN

•Que está del todo bajo algo extenso encima.

1.
> *ZIUZÎ GÊ ÎTE ZAMIÎ ULU RÎ
2.
> *^II^Î HÎ ÎTI ZANĪ ILI ^Î
3.
> *Ī^ TI ZAHĪL(Ī) > *ĪT(I)ZA^ĪL
4.
> *ĪTZA(Ī)L > ĪTZAL

B.
0.
< *GAIN HEDA ZEOZER ZAN AZPI  ORO DEN

•Que está muy debajo del todo de algo extendido encima.

1.
> *GÊ ÎTE ZIUZE^ ZANE^BI ULU RÎ
2.
> *HÎ ÎTI ZĪZÎ ZAN(Î)BI IL(I^)
3.
> *ĪTZ(Ī)^AMĪL > ĪTZÂNĪL > ĪTZÂHĪL
4.
> *ĪTZÂ(^Ī)L
> ĪTZÂL


▪︎BABES
•protección, amparo, sostén
•ayuda, patrocinio, apoyo
•tutela

0.
< *GOI BEHA BEHE OSO DEN

•Que está completamente bajo una alta mirada de arriba.

1.
> *HUI BIÂ BEÊ USU RÎ
2.
> *(ÎI) BÂ BĒ IS(I ^Î)
3.
> *BÂBĒ(I)S
4.
> BÂBĒS




▪︎TEGI
•cobertizo

0.
< *ZAN HEDA GOI DEN

•Que está muy extendido por arriba.

1.
> *HE^ ÎTE GUI RÎ
2.
> *(^Î Î)TE GII ^Ī
3.
> TEGĪ





▪︎ATERRI <> ATERI
•tiempo escampado


0.
< *ALDI DEN ORO EURI GE

•Que es tiempo todo sin lluvia.

0.
< *ZAN HEDA GOI DEN

•Que está muy extendido por arriba.

1.
> *A^RI TÊ URU IURI HE
2.
> *Â(^I)TE IRI IIRI Î
3.
> *ÂTE(I)RRĪ
4.
> ÂTERRĪ > ÂTERĪ

¤ Derivado
ATER•PE < *ATERRI BEHE
•bajo escampado
•refugio




▪︎BARBECHO (cast.)
•tierra de labranza dejada sin sembrar para que descanse y recupere sus minerales.

0
< *BAR BEHE UTZI EREIN GE SORO ORO DEN

•Que es todo un campo de labranza sin sembrar dejado con vegetación baja.

Que es todo un campo de labranza sin sembrar dejado con vegetación baja.

1.
> *BAR BEÊ (I)TZI I^IÎ HI SO^O O^O RÎ
2.
> *BARBĒTZS(Ī^)^ŌŌ (^Î)
3.
> BARBĒTXŌ <> BARBECHO




▪︎MATORRAL  (cast.)
•monte bajo (como Markillano en S V.deH.)

0.
< *BAR ZAN BEHE DOŔ HEDA ORO DEN

•Que es vegetación muy lo más baja toda extensa.

1. (nb > m)
> *MA^ HAMIÎ TOŔ ÊRA ULU RÎ

2.
> *MÂ ÂNĪ TOŔ (Î)^A (I)L(I ^Î)

3.
> MĀN(Ī)TORRAL

4.
> *MANTORRAL
(desaparece la N y la A pasa a nasal Â)
> MÂTORRAL


◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧




Orígenes Euskéricos de lo Originario del lugar: -TAŔ eta JATOŔ.

 



Arlnold von Haff alemaniarraren bidaia-liburuan jasotako irudia: XV. mendeko Iruñeko dama bat eta haren neskamea (Oxfordeko unibertsitateko Bodleian liburutegia)








◇◇◇



▪︎ -TAŔ
•originario de

0.
< *- GOI ATZE HEDA AURRE BEHE DEN

•Que está adelante abajo extendido/desplazado de atrás arriba.

•Que procede de.

•Que es originario/a de.

0.
< *- GOI ATZE HEDA AURRE BEHE DEN
1.
> *- HUI ETZ ÊTA ARRE MIÎ RÎ
2.
> *- ÎI IZ ÎTA ARRI NĪ ^Î
3.
> *-ī I^ ÎTĀRRIHĪÎ
= *- ^ĪTĀRR(I^Ī)
4.
> *- (Ī)TĀŔ

> -TĀŔ   (TARR-A, con artículo)



♧◇♧



▪︎JATOŔ
•del lugar
•castizo, auténtico
•nativo, nato
•verdadero, original de un lugar
•majo, agradable
•de buena ley
•típico de un lugar

0.
< *JAIO DEN BERTON DOŔ

•Que es nacido del mismísimo lugar.

•Que es lo más natural del lugar.

0.
< *JAIO DEN BERTON DOŔ
1.
> *JAIU RÎ MIRTÕ ROŔ
2.
> *JAII ^Î NI^TŌ ^OŔ
3.
> *JAĪHÎTŌÔŔ > *JAĪ^ÎTŌŔ > *JA(Ī)TŌŔ
4.
> JATŌŔ

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧