Mostrando entradas con la etiqueta Aglutinante. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Aglutinante. Mostrar todas las entradas

jueves, 7 de diciembre de 2023

ILTIŔTA / ILEŔDA / LÉRIDA / LLEIDA. Ciudad al Oeste de Cataluña. Junto al rio Segre, en el Pre-Pirineo Leridano. ILERGETE tribu - INDIBIL jefe - MANDONIO. jefe. Origen y Significado de sus nombres desde el  protovasco / aitzineuskara.





◇◇◇


▪︎ILTIŔTA > ILEŔDA
> LÉRIDA <> LLEIDA

•Ciudad al Oeste de Cataluña.

•Junto al rio Segre, en el Pre-Pirineo Leridano.

•Capital prerromana de los Ilergetes :
ILTIŔTA  ibera ? <> ILEŔDA romana
<> LLEIDA catalana <> LÉRIDA en castellano

☆☆☆

" •K.a. III. mendean Iltirda izenaz ageri zen: ilergeteen hiriburu zen. 

•K.a. 218. urtean suntsitu zuten hiria 
erromatarrek eta Lleidatik hurbil gudu latza gertatu zen Zesarren 
eta Ponpeioren artean (K.a. 49). 

•IV.mendean zehar mertzenarioen erasoek hiriaren gainbehera ekarri zuten, eta sueboek 449. urtean guztiz birrindu zuten.

•Musulmanen inbasioa gerrarik gabe gertatu zen. 

•Bartzelonako konde Ramon Berenguer IV.ak konkistatu zuen 1149. urtean, eta ordutik XIV. mende arte ezagutu zuen hiriak oparotasun handiena, zuraren eta nekazaritzako produktuen merkataritzari esker.

•Ondorengo mendeetako izurriteek, goseteek (1333, 1348-1351, 1391, 1589, 1599-1600, 1834, 1854, 1865, 1885),
eta gerrek
(Joan II.a Aragoikoaren 

aurkakoa, 1464; 
Kataluniako Gerra, 1644, 1646 eta 1647; Kataluniako Gerra Zibila) 

hiriaren gainbehera ekarri zuten. "

☆☆☆


¤ Etimología

(desde el protovasco)


☆☆☆

ILTIŔTA > ILEŔDA > LÉRIDA <> LLEIDA


▪︎ILTIŔTA : Capital de los Ilergetes

< *ILITIRRITA


¤ Etimología

Opción A


0.
< *ILI DOŔ ON DAN


¤ Significado

•QUE ES CIUDAD LO MÁS BUENA.


•QUE ES LA MEJOR CIUDAD.



¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


1.
> *ILI TUŔ U^ TA^

2.
> *ILITIRRÎTÂ

3.
> ILTIŔTA

4.
<> *ILDIŔDA > *ILDEŔDA
> ILEŔDA

☆☆☆

2.
• *ILITIRRITA > *ILIDILIDA > *ILIRIRIDA

2.1
> *LI^IRIDA = *LĪRIDA

> LÉRIDA

2.2

> *LLIRIRIDA > *LLI^I^IDA = *LLĪÎDA

> LLEÎDA

• Opción B

▪︎ILTIŔTA

0.

< *ILI EDEŔ DAN

• Que Es Ciudad Hermosa.

1.

> *ILI ITIŔ TA^

2.

> *IL(Ī)TIŔTÂ

3.

> ILTIŔTÂ


♧♧♧



▪︎ILEŔGETE(S)

Tribu ibera (supuesto)

¤  Etimología

0.
< *ILEŔDA-REN-GA(I)N-TAŔ


¤  Significado

•Originario de Ileŕda

¤  Evolución fonética y aglutinación del nombre


1.
> *ILERRE- ^E^- GÊ -TE^

2.
> *ILERR(Ē)GÊTÊ

3.
> ILEŔGÊTÊ


♧♧♧



▪︎INDIBIL

•Jefe Ilergete.



¤ Etimología

0.
< *AGIN HEDA ZAN DUEN IBERO ORO BIL

0.1
> *AGINTZEN DUEN IBERO ORO BIL



¤ Significado


•QUE MANDA A TODOS LOS IBEROS JUNTOS.



¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


1.
> *EHINZI^  DIIN BIRU U^U BIL

2.
(NB > M)
> *I^IN^Π DĪMI^I IÎ BIL

3.
> *ĪNÎDĪNĪBIL

4.
> *ĪN(Î)DĪHĪBIL

> ĪNDĪ^ĪBIL

= ĪNDĪBIL


♧♧♧



▪︎MANDONIO 

•Jefe ilergete.

< *BANDONIO


¤ Etimología



0.
< *BURU ZAN GOI DEN ORO IBERO -EN

0.1
> *BURUZÂGĪ  DEN ORO IBERO-EN



¤ Significado


•QUE ES JEFE DE TODOS LOS IBEROS.



¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


1.
> *BŪĪ ÂN GII DIN O^O (I)MI^O-IN

2.
> *B(Ī) ÂN HĪ  DIHŌ NIÔ (I^)

3.
> *BÂN^ĪD(I^)ŌNIÔ
= *BÂN(Ī)DŌNIÔ

4.
> *BÂNDONIÔ

> MÂNDONIÔ



♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51.
(Método propio RELDA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Desaglutinante)

♧◇♧











lunes, 4 de diciembre de 2023

EŔDITU : Parir. Origen y Significado de la Palabra.

 











◇◇◇



¤ EŔDITU

Esaldiak

"BI ALDIZ EŔDITU ZINEN NITAZ, AMA."

EŔDITU DA UME BATEZ.

HILABETE BARRU  EŔDITUKO NAIZ UMEAZ.


▪︎EŔDITU
•parir

•Tipo :

"etxe barruan eta etxetik at"


¤ Etimología

0.
< *SABEL BARRUAN DAGOEN UME - AT ORO DOŔ - ZAN HEDA DEN


¤ Significado


QUE ES DESPLAZAR  MUY LO MÁS FUERA DEL TODO LA CRÍA QUE ESTÁ DENTRO DEL VIENTRE.

•QUE ES EXPULSAR LA CRÍA QUE ESTÁ DENTRO DEL VIENTRE.

•QUE ES SEPARARSE DE LA CRÍA QUE ESTÁ EN EL VIENTRE.



¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


0.
< *SABEL BARRUAN DAGOEN UME - AT ORO DOŔ - ZAN HEDA DEN

1.
> *ZEBE^ BERRUE^ DEHUI^ IMI
ET U^U TU^ ZE^ ÎRE RI^

2.
> *(^Ê)BÊ BERRIΠ DIÎÎ INI ITŪ TÛ
(^Î Î^I ^Î)
3.
> *BÊBERR(Ī)DĪHĪTŪTÛ

> *BÊUEŔDĪ^ĪT(Ī)TÛ

> *BÊ(I)EŔDĪTTÛ

4.
> *(B)ĒŔDĪTÛ

(cae la b inicial en palabra de 3 sílabas)


> ĒŔDĪTÛ


☆☆☆

• Oharra

▪︎erditu da umeaz

•ha extendido/expulsado la cría
•se ha desplazado con/de la cría
•se ha separado con/de la cría
•ha parido


♧◇♧

¤ Etimologías propias de  @fga51.
(Métido propio RELDA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Aglutinante)

♧◇♧


jueves, 23 de noviembre de 2023

TXANDA - MENIA - GUDA - BORROKA. ☆ TURNO - TREGUA - GUERRA - PELEA / LUCHA. Jatorri eta esanahiak / Origen y significados.






◇◇◇


▪︎TXANDA
•turno, vez.
•cuando toca el turno o la vez.

¤ Etimología

0.
< *ITXARO IZAN HEDA-REN AMAIERA DEN


¤ Significado

QUE ES EL FINAL DE EXTENSO ESPERAR.

•EL FIN DE LARGA ESPERA.

•CUANDO  POR FIN TOCA LA VEZ O EL TURNO.


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre

0.
< *ITXARO IZAN HEDA-REN AMAIERA DEN

1.
> *TXA^U  IZAN ÎDA-^IN AMAII^A RI^

2.
> *TXA ZAN DA-Î^ ANAÂ ^Î

3.
> *TXA ^AN DA AHĀ

4.
> TXĀNDĀ^Ā

= TXĀNDĀ

♧♧♧


▪︎MENIA
•tregua

¤ Etimología

0.
< *MEHEA DEN BAKEA GUDAN

¤ Significado

•QUE ES UNA PEQUEÑA PAZ EN LA GUERRA.


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre

0.
< *MEHEA DEN BAKEA GUDAN

1.
(nb > m)
> *M(IÎ)E REMEG(I)E GURAN

2.
> *ME^ENIHIHI^AN

3.
> MĒNI^I^IÂ^

=
MĒNĪ^Â

♧♧♧


▪︎GUDA
•guerra

¤ Etimología

0.
< *BORROKA ORO HEDA DEN

¤ Significado

QUE ES LUCHA / COMBATE / PELEA EXTENSA DEL TODO


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre

0.
< *BORROKA ORO HEDA DEN

1.
> *UOLOGA O^O ÎDA RI^

2.
> *IURUGE UÛ DA (^Î)

3.
> *(II^I)GI Ū DA

> G(I)ŪDA

4.
> GŪDA


♧♧♧


▪︎BORROKA
•lucha, pelea, combate.

¤ Etimología

0.
< *BEHE ORO DOŔ ERORARAZI ELKAŔ NAHI DEN


¤ Significado

•QUE ES QUERER HACER CAER LO MÁS ABAJO DEL TODO EL UNO AL OTRO.

•QUE ES DESEAR DERRIBARSE MUTUAMENTE.


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre

0.
< *BEHE ORO DOŔ ERORARAZI ELKAŔ NAHI DEN

1.
> *BI^I O^O RORR IROREREZ  E^KAL NA^I RI^

2.
> *B(Ī) Ō ^ORR (I)^O(^I^I^ Î)KA^ HA(Î ^Î)

3.
> BŌÔRRÔKÂ^A

= BŌRRÔKĀ^


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51
(Método propio RELA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Aglutinante)

♧◇♧



miércoles, 8 de noviembre de 2023

De grandes cumbres en la antigua Caristia UŔKIOLA - ANBOTO - LARRANO - ALLUITZ. Cumbres y sierras  en los confines entre Bizkaia y Araba, cerca de Gipuzkoa. Origen y Significados de sus Nombres.

 

◇◇◇


▪︎UŔKIOLA

•Puerto de montaña, Santuario y Gran Parque Natural en Euskadi.


"El parque natural de Urkiola es un espacio protegido situado en el extremo sur oriental de Vizcaya y norte de Álava en el País Vasco. Es una área protegida de 5768 ha que se hallan en el conjunto montañoso que forman las sierras de Aramotz-Eskubaratz, los Montes del Duranguesado y la sierra de Aragio.

El puerto de montaña de Urkiola, que forma la carretera que atraviesa el Parque por el paraje así denominado, es el corazón del mismo y en él se hallan el centro de interpretación y las instalaciones administrativas y formativas, así como el Santuario de Urkiola y algunos establecimientos hosteleros y de servicios.

La mayor altitud del parque natural es la cumbre del monte Anboto (1337 m s. n. m.). Este monte tiene un fuerte significado mitológico al tener en él Mari, principal figura de la mitología vasca, su morada principal. El parque natural de Urkiola junto con el cercano parque natural del Gorbea forman una unidad medioambiental importante.

Urkiola ha sido históricamente una de las rutas de paso entre la cornisa cantábrica y la meseta. Aun cuando la presencia humana ha sido escasa, esta ha sido constante tal y como atestiguan los hallazgos arqueológicos realizados en toda el área del Parque. La mitología vasca asienta en estos lugares a muchas deidades precristianas como el caso de Mari y los Gentiles. La llegada del cristianismo reconvirtió estos lugares de culto precristiano en lugares cristianos con la construcción de ermitas y humilladeros. El Santuario de los Santos Antonios Abad y de Padua tomó el relevo de la devoción y espiritualidad del lugar siendo uno de los santuarios más apreciados por los fieles y la población del País Vasco.

La orografía del Parque es muy accidentada aunque no de excesiva altitud. Las sierras de Aramotz-Ezkubaratz, los Montes del Duranguesado y la sierra de Arangio son los terrenos que conforman la superficie protegida.

Los montes del Duranguesado, dominados por Amboto y Alluitz son una gran mole de caliza gris que se alza imponente sobre los valles de Arrazola y del Ibaizábal. La sierra de Arangio se mantiene cubierta de vegetación. La línea divisoria de aguas entre la vertiente mediterránea y cantábrica pasa por las cordales de estas sierras, dándose la circunstancia que es la cumbrera del tejado del Santuario de los Santos Antonios parte integrante de la misma.

La ocupación humana de la zona se remonta a tiempos prehistóricos, aun así el único núcleo habitado del Parque es el puerto de carretera de Urkiola, donde se ubica el santuario y su área. No obstante hay una gran presencia de caseríos aislado dispersos por las zona baja del Parque. Los habitantes de estos caseríos, en (euskera reciben el nombre de "baserri") se dedican a la explotación agraria y ganadera que combinan con el trabajo en la industria y servicios de las poblaciones cercanas.

Urkiola ha sido una de las principales rutas de comunicación entre la cornisa cantábrica y la meseta a lo largo de la historia. Esta característica unida al despoblamiento del entorno y su singularidad paisajística, ha dado lugar a numerosas leyendas y mitos, siendo el más relevante el de Mari, la llamada "Dama de Anboto", y la actuación de los Gentiles (gigantes sin cristianizar que realizan proezas de fuerza sobrenatural a los que se les atribuyen diversas construcciones y estructuras naturales). Ocupando el lugar de las deidades precristianas se construyeron ermitas e iglesias a lo largo del camino principal, cuya influencia, junto con las labores de los habitantes del entorno, forjaron el paisaje actual del parque.

El conjunto paisajístico del Parque de Urquiola está constituido por las grandes masas calizas que conforman los cordeles montañosos que recorren el Parque en el eje sureste noroeste. Estas moles rocosas tiene fuertes pendientes, creando barrancos y cantiles, y afiladas crestas con finos pasos de crestería. Las laderas de estos cresteríos se cubren con encinares cantábricos, hayedos y otros bosques caducifolios así como con plantaciones forestales de diferentes especies, principalmente coníferas entre los que se abren las praderas de pastos, que dan un paisaje muy rico en colores con abundante gama de verdes.

Las planicies kársticas soportan un paisaje diverso y áspero constituido por distintas proporciones de matorrales, pastos, roquedos, hayedos y pinares en una topografía muy accidentada.

En la parte baja de los valles se ven plantaciones, con algunas intercalaciones de bosques de frondosas. La mayor parcelación de estas zonas debido a la actividad humana da una mosaico de formas geométricas apreciable, pero mantiene la típica gama de verdes del paisaje cantábrico."

¤ Etimología

Opción A.

▪︎URKIOLA

< *URKI OLA
•Ferrería del Abedul o de Abedules.

(Etimología muy poco probable, porque no indica la ubicación del lugar y es un topónimo de semántica muy pobre para definir tal lugar. Se presta al equívoco y NO es adecuada.)


Opción B.

▪︎URKIOLA

0.
< *BEHA AURRE DEN - GOI ORO DOŔ HEDA HAITZ - MUGA GOI ZAN HEDA

•Confín o Frontera Muy Desplazada en lo Alto - Que Mira Delante - la Peña Alta Extensa Lo Más del Todo, (la Sierra de Anboto).

(Esta etimología Sí es semánticamente descriptiva y adecuada).


0.
< *BEHA AURRE DEN - GOI ORO DOŔ HEDA ATX
- MUGA GOI ZAN HEDA

1.
> *BIÊ ORRI RÎ - KUI O^O ROL ÎRA AS
- NIHA HUI HA^ ÎRA

2.
> *B(IÎ) URRI ^Î - KII Ō ^OL (Î)^A^
- HI^A (ÎI) Â^ (Î)^A

3.
> *BURRĪKĪŌLÂ(Î)ÂÂÂ
= *BURR(Ī)KĪŌLĀ^

4.
> *(B)UŔKĪŌLĀ
(cae b inicial)
> UŔKĪŌLĀ

♧♧♧


▪︎ANBOTO 

•Sierra y Peña cerca de Urkiola, Bizkaia,
entre Bizkaia y Araba y muy cerca de Gipuzkoa.
Entre el Duranguesado (B), Arratia (B), Aramaio (A) y Alto Deba (G)

0.
< *ZAN MUGA BEHA HEDA ORO DOŔ - ZAIN DEN
- GOI ORO HEDA DOŔ HAITZ


•Peña Toda Alta Lo Más Extensa (alta sierra) que Vigila
Mirando Todo Lo Más Extensamente Muchos Confines.


0.
< *ZAN MUGA BEHA HEDA ORO DOŔ  - ZAIN DEN - GOI ORO HEDA DOŔ HAITZ

1.
> *HAN NIHA BIÊ ÎRE O^O TO^ - ZÊ RÎ - HOI O^O ÎRE RO^ ÊZ

2.
> *ÂN N(I)^A BIÎ Î^I Ō TÔ - ^Î ^Π Ô Ō  Î^I  ^Ô (Î^)

> *ÂNNÂB(Ī)ŌTÔ(Ī)Ō(Ī)Ô

3.
> *ÂN(Ê)B(Ī)ŌTŌ^

4.
> ÂNBŌTŌ

♧♧♧


▪︎LARRANO Puntie 
(Larrano-ko estalpie)

•Peña o pico en Urkiola, Bizkaia

•El Larrano, Larrano Puntea o Larrano Puntie es un monte situado junto al collado de Larrano, entre los montes Alluitz (1.034 m) y Anboto (1.331 m).

Su nombre NO tiene nada que vet con  arrano = águila.


0.
< *HAITZ GOI DEN BEŔ ORO GOI HAITZ AURRE
- DEN ZAN HEDA DOŔ


•Peña Alta que está Ante Otra Peña Toda Alta
que es Lo Más Muy Extensa.

(Pico ante una sierra junta, de perfil, no de frente.)


0.
< *HAITZ GOI DEN BEŔ ORO GOI HAITZ AURRE
- DEN ZAN HEDA DOŔ

1.
> *ÊZ HUI RIMI^ ULU HUI ÊZ ARRE RÎ HAN ÎRE RO^

2.
> *Î^ ÎI ^INÎ ILI ÎI Î^ ARRI ^Î ÂN Î^I ^Ô

> *ĪHĪL(Ī)ARR(Ī)ÂN(Ī)Ô

3.
> *Ī^ĪLARRÂNÔ
> *(Ī)LARRÂNÔ

4.
> LARRÂNÔ

♧♧♧


▪︎ALLUITZ

•Peña extensa desde Urkiola con pendiente por el norte y en caída libre de 600 m. de altura por el sur.
Entre Anboto y Alluitz está Larrano.

"Alluitz edo Asluze, Bizkaiko hego-ekialdean dagoen mendia, Abadiñoko udalerrian eta Anbotoko mendilerroan kokatuta dagoena, Anboto mendititik Larranoko lepoak banatzen duelarik. Izan ere, Larranotik Alluitzeko tontorreraino gandor ikusgarria luzatzen da, ondorengo puntuak igaro beharrekoak izanda: Larranoko Puntie (981 m), Urkuletako igarobidea (949 m), Gaintzako punta (1.014 m), Bedarkuluko lepotxoa, Zorrotzako haitza (1.017 m), Larrano Urkuluko lepoa (951 m), Larrano Urkuluko Puntie (1.016 m), "Infernuko zubia" edo Kokuskuluko arraila izugarria ( 976 m ).
Alluitzek 1.040 metroko altuera dauka tontorreraino, eta mendilerroko bigarren altuena da Anboto beraren ostean."


0.
< *AURRE ORO GOI DEN
- HEDA ZAN BEHE DOŔ ORO ATZE
- HAITZ


•Peña que es Toda Alta por Delante (N) y
Se Extiende Todo Lo Más Muy Abajo por Detrás (S).


0.
< *AURRE ORO GOI DEN
- HEDA ZAN BEHE DOŔ ORO ATZE
- HAITZ

1.
> *ARRE U^U HUI RÎ
- ÎRE ZEMI^I RUL ULU ETZ
- ÊTZ

2.
> *AŔ IÎ ÎI ^Î - Î^I ^INĪ ^IL ILU ITZ - ÎTZ

3.
> *A^ĪHĪL(I)LUITZ(Î)TZ
> *ÂĪ^ĪLLUITZTZ
> *Â(Ī)LLUI(Z)TZ

4.
> ÂLLUÎTZ

♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51
(Método propio RELA de Reconstrucción
Euskérica  Lógico-Aglutinante)

♧◇♧


domingo, 6 de agosto de 2023

GAŔDOKI - ARRIKIBAŔ  Apellidos de Bizkaia con casas-torres del bajo medievo en Larrabetzu y en Zeanuri de Arratia. Orígen y significados.






◇◇◇


▪︎GAŔDOKI


•Apellido y caserío en Larrabetzu, Bizkaia.
•Gardoki está situada cerca del pico Landaidakaskoa.
•Con casa de comercio en Bilbao y América.
•Ayudó a la independencia de las colonias británicas en norteamérica y fue primer embajador en los USA.


0.
< *KAŔ DOŔ GOI - BEHE HEDA AURRE  - DEN


•QUE ESTÁ DESPLAZADA DELANTE BAJO UNA ALTA CUMBRE ROCOSA.


0.
< *KAŔ DOŔ GOI BEHE HEDA AURRE DEN

1.
> *GAŔ DO^ KUI ME^E ÎRE ARRE RI^

2.
> *GAŔ DÔ KII NIÎ Î^I ALE ^Î

3.
> *GAŔDÔKĪNĪERIÎ
> *GAŔDÔKĪN(ĪI^Ī)
> *GAŔDÔKĪ(N)

4.
> GAŔDÔKĪ^


◇◇◇



▪︎ARRIKIBAŔ

•Casa-Torre cerca de Zeanuri, Arratia, Bizkaia.
Actualmente desaparecida por la construcción del embalse para el abastecimiento de agua a Bilbao. 
•En la muga con Araba, en Gorbeialdea.



0.
< *BEHA MUGA DOŔ ORO GORBEIA AURRE HEDA DEN IBAŔ ZAIN DORRE


•Torre Guardiana del Valle (de Arratia) Que Está Desplazada Todo Lo Más Ante el Gorbea Mirando la Frontera (en Zeanuri).


0.
< *BEHA MUGA DOŔ ORO GORBEIA AURRE HEDA DEN IBAŔ ZAIN DORRE

1.
> *BIÂ NUHA RUŔ U^U KUŔBIIA ARRE
ÎRE RÎ BAŔ ZAÎ RUŔ

2.
> *BÂ HIÂ ^IŔ IÎ KI^BA AŔ Î^I ^Î BAŔ ZÊ ^IŔ

3.
> *BÂ (Î)Â Ŕ Ī KÎBĀŔ (Ī^) BAŔ (^Î) (Î)Ŕ
> *BÂÂRRĪKÎBA^BA^Ŕ
> *BĀRRĪKÎBÊBÂŔ
> *BĀRRĪKÎB(Î)BÂŔ
> *BĀRRĪKÎ(B)BÂŔ

4.
(cae b inicial)

> ĀRRĪKÎBÂŔ



♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧










jueves, 1 de junio de 2023

De la rueda y el carro : ORGA - GURDI - GURPIL - UZTARRI. Prehistoria Euskérica de la Carreta, el Carro de Bueyes, la Rueda y el Yugo. Orígenes y Significados.

 



◇◇◇


▪︎OŔGA
•carreta
•carretilla

0.
< *ORO HAŔ GE HEDA AHAL DEN

•Que Puede Desplazar Todo Sin Coger o Agarrar.

1.
> *O^O ÊŔ GI ÎRA A^A^ RÎ
2.
> *Ō (Î)Ŕ G(Ī)^A Â Â (^Î)
3.
> ŌŔGĀ^

¤ Notas:

1.
No viene del latín organum > organa (pl.)
> orgaha > orgā como dijo Mitxelena y aceptan Lakarra y otros.
Carretillas y carretas ya había en Vasconia antes de llegar los romanos y ya tenían nombre según la "sena euskérica" de Izena <> Izana.

2.
De la 'orga' manual viene "gurdi": tradicional carro de bueyes con yugo "uztarri".





▪︎GUŔDI
•carro de bueyes

0.
< *BER IDI-K AURRE DAROAEN ZAN ORGA DEN

(erauan > eraban > eraman //
erauan > eroan)

•Que Es Carreta Grande Que Llevan Delante Dos Bueyes.

•Carro de Bueyes.

1.
> *BI^ IRIK ORRE DE^URI^ HÊ U^GE RÎ

2.
> *BÎ I^IK URRI DÎI^Î ^Î ÎHÎ ^Î

3.
> *BĪGURR(I)DĪ^Ī^
> *(B)ĪGURDĪ

4.
(como birao > irao)
> (Ī)GURDĪ
> GURDĪ





▪︎GUŔPIL
•rueda

•Palabra de hace ~ 5.000 / 6.000 años.
La rueda y el carro fueron traídos al fin del neolítico anatólico-balcánico matriarcal agrícola-pastoril-ganadero, por violentos indoeuropeos patriarcaies :  los "yamnaya", con su civilización de bronce y túmulos de urnas funerarias.

•Hasta entonces los eúskaros paleoeuropeos-preindoeuropeos usaban la "narria", que se llevaba cargada arrastras, como su nombre indica. Se ha seguido usando hasta el siglo XX,  para revolver la tierra arada con grandes pinchos abajo, tirada por bueyes o bien para llevar grandes cargas que no se podían cargar y descargar de un carro debido a su gran peso.

0.
< *GURDI IBIL ARAZI BIRAZ BER ZUr BIRIBIL DEN

•Que Es Dos Círculos de Madera Que Hacen Andar al Carro (de bueyes) Girando (dando vueltas).

1.
> *GUŔ^I BIL E^EZ BI^E^ BI^ ZU^ BI^BIL RÎ

2
> *GURRI BIL IÎ^ BIÎ BÎ ZÎ BÎBIL (^Î)

3.
> *GURRIBIRĪBĪBÎ^ÎBÎPIL

4.
> *GURRIPI^ĪUĪUĪUĪPIL
> *GURR(I)P(Ī)PIL
> GURPPIL = GURPIL




▪︎UZTARRI
•yugo
(para uncir bueyes)

0.
< *EZ UTZI HEDA IDI ZUr KAŔ DEN

•Que es Madera Dura (para) No Dejar-extenderse/desplazarse/Separarse a los Bueyes

•Que es Madera para
Sujetar-Mantener Unifos a los Bueyes.

•Que es Madera para Uncir (< *uncer
< uno hacer = hacer uno) a los Bueyes.

1.
> *I^ UTZ ÎTA IrI ZU^ GAŔ rÎ

2.
> *UTZ TA i^i Zî HAŔ ^Î

3.
> *UTZ TA (ī^î) ^ERR Î

4.
> *UZTA(Î)RRÎ
> UZTARRÎ


◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧




viernes, 24 de marzo de 2023

ALBISTE - ALOR - EBATZI - LEHER - HOTZ - HOTS - OZEN - ZARATA

 




◇◇◇



▪︎ALBISTE 
•noticia (berri: nuevo, novedad, suceso reciente)
< *AURRE BEHA OSO DAN
•Que se observa muy delante.
•Que acaba de aparecer/suceder.
> *ARRE BIÊ USU DÊ
> *ALE BĪ ISI TÊ
> *AL(I)BĪS(I)TÊ
> ALBĪSTÊ




▪︎ALOR
•campo cultivado/sembrado
•campo, ámbito, área, materia
< *HAZIZ HEDA ORO LUR DEN
•Que es tierra con semilla toda extendida.
•Campo sembrado.
> *ÂZÎ ÎRE O^O RUR RÎ
> *ÂZ ÎLE Ō (^I)R (^Î)
> *Â^ L(I) Ô R
> ÂLÔR



▪︎EBATZI
(~erabaki: decidir <> hacer corte)
•resolver, solucionar
•dirimir, determinar
< *EBAKI ETA ZAN DAN
•Que es cortar y mucho
> *EBAGI ITE ZÊ RÊ
> *EBAHI TI ZÎ ^Î
> *EBA(Î)TZĪ^
> EBATZĪ



▪︎LEHER egin
•estallar, explotar, reventar
•saltar por los aires
•quedar(se) rendido

《ahalak eta leherrak egin:
ahal egin ÷ leher egin.
ahaleginak 》

▪︎LEHER
< *APUR ZAN EGIN INDAR OROZ DEN
•Que es hacer muchos pedazos/trozos con toda la fuerza.
> *EBUL HÊ IHIN ÎRER U^Û RÎ
> *IMIL ^Ê IHΠ Î^ER (IÎ ^Î)
> *INILÊ(I)H(Ī)ÊR
> *IHILÊHÊR > (IÎ)LÊHÊR
> LÊHÊR



▪︎HOTZ
•frío
< *HORTZ HOTS
•Ruido de dientes
(hagin: muela)
> *HÔZT ÔTS
> *HÔ^DÔTZ
> *HÔRÔTZ
> HÔ^ÔTZ
<> HŌ^TZ



▪︎HOTS
•ruido
< *ZAN ORO DAR-DAR OSO DEN
•Que es todo muchísima vibración.
> *HÊ O^O RE^-TE^ USU RÎ
> *H(Î) Ō (^Î-)TÎ ISI ^Î
> *HÔTĪSĪ
> *HÔTS(Ī) > HÔTS



▪︎OZEN
•sonoro, estridente
•tono alto
•a voces
< *HOTS ZAN
•Ruido grande
•Muy ruidoso
•Muy sonoro
> *ÔTZ HEN
> *ÔZÊN



▪︎ZARATA
•ruido, barullo, algarabía
< *HOTS ZAN HEDA DAN
•Que es gran ruido extenso
> *ÛS ZÂ ÊRA TÂ
> *ÎZ ZÂ (Î)RA TÂ
> *(Î^) ZÂRATÂ = ZÂRATÂ

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧






miércoles, 4 de enero de 2023

La hermosura del EDER euskérico.

 





¤ La hermosura del EDER euskérico.

☆☆☆


▪︎EDER


•hermoso, bonito, bello
•bueno, excelente, magnífico
•agradable, respetable
•aprecio, respeto
•crecido, grande, enorme
•abundante


0.
< *GOGO DAR-DAR EGIN ARAZI DAUN

•Que Hace Vibrar el Ánimo.

•Hermoso, Excelente, Agradable.

1.
> *Huhu rÂ-DaR Eîn A^az  rEû
2.
> *ū^ ^ÊdeR eî^ eê^ ^eû
3.
> *(ī^)Êderre^ē^ê(î)
> *Êderr(ē > ī)
4.
> ÊDER  

( <> *ETER <> *ITIR )

(ederr-a, eder-tasun-a)



P.E.:


▪︎OHE EDERTAN


•En Agradable Lecho.
•En Lecho Cómodo.

> *OĒTERTAN

> *O(Ī)TIRTAN

> OTIRTAN

(En la Mano de Irulegi)

☆☆☆

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧







lunes, 26 de diciembre de 2022

Vocablos eúskaros sobre modos y maneras de ser, estar y aparecer o aparentar.











☆☆☆


▪︎IZAERA
•forma o modo de ser
•carácter
•naturaleza
< *izan era
•madera de ser
> IZÂERA


▪︎EGOERA
•estado
•situación
•ocasión, oportunidad
< *egon era
•modo de estar
> EGÔERA


▪︎TANKERA
•talante, estilo
•tipo, clase
•carácter, forma de ser
< *dana ikus era
•modo de ver lo que es
> *tane iku^ era
> *tani ikî era
> *tan(ī)kera
> TANKERA



▪︎ITXURA
•aspecto, apariencia
•pinta, parecer
0.
< *ageri heda oso era
•manera muy extensa de aparecer
(o estar a la vista)
•aspecto, pinta, apariencia
1.
> *ehi^i îte usu era
2.
> *iîi t(i) su ra
3.
> ^ĪTSURA <> ĪTXURA



▪︎AGERI
•aparecer, mostrar(se)
•verse, estar a la vista
0.
< *azal ikus arazi
•hacer(se) ver en superficie
•mostrarse, aparecer
1.
> *az(e^) ku^ ara(z)
2.
> *a(z) gî ere^
3.
> *a^ g(î) erî
4.
> ÂGERÎ



▪︎AZAL
•superficie, piel
•cubierta, funda
•apariencia
0.
< *beha zail ge ahal dan
•que se puede observar sin dificultad
1.
> *beâ zal gaâl re^
2.
> *bâ za^ hāl (^î)
3.
> *(b)â zâ ^āl
4.
> ÂZĀ^L


Etimologías propias de @fga51

♧◇♧