Mostrando entradas con la etiqueta Neolítico. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Neolítico. Mostrar todas las entradas

domingo, 17 de mayo de 2026

ZI - BELLOTA - EZKUŔ - ELIKATU - ANOA - JUNCO - IHI - ZI - ZUME - ZUMITZ - MIHIMEN - PITXEŔ - SASKI - OTZARA - OTARRE. Bellota, Alimentar, Dieta, Ración, Junco, Mimbre, Jarra, Cesta, Cesto, Canasta. Significados Originales.

 









◇◇◇


¤  Edukia - Contenido

ZI - BELLOTA - EZKUŔ - ELIKATU
- JUNCO - IHI - ZI - ZUME - ZUMITZ
- MIHIMEN - PITXEŔ - SASKI - OTZARA
- OTARRE.

☆☆☆

•Oinarrizko Hitzak - Vocablos básicos

▪︎ZI
•bellota (~ezkuŕ)
•junco (~ ihi)

▪︎BELLOTA

0.
< *Baŕ-Jaki Oro Heda Doŕ Den

•que es el alimento vegetal
más extenso/abundante
de todos.

1.
> Bel -iegi O^O Îta  Ru^ Ri^
2.
> BeL-iihi  Ō  TA (^Î ^Î)
3.
> BELĪ^IŌTA
4.
> BELLŌTA

☆

▪︎EZKUŔ
•bellota
0.
< *HARITZ-KO UŔ DEN
•Que es avellana de roble
1.
> ^E^IZ KU UŔ RI^
2.
> ÊZKŪŔ (^Î)
3.
> ÎZGĪ^
4.
> ÎZHĪ
> ÎZ^Ī
> ZĪ^

☆
(baŕ > baratza > barazki > bazkari)

☆
(jaki <> janari <> jan-gai )

☆

▪︎ELIKA-TU
•alimentar(se), mantener(se), sustentar(se).
•alimentar(se) ligeramente.
•abstenerse.
•fr.: nourrir.

0.
< *Eri Jaki Oro Gai Doŕ Eman Den
•Que es dar al enfermo
el alimento más capaz/adecuado de todos.

•Que es dar al enfermo
la dieta o ayuno mas conveniente de todos.

•Que es dar el alimento
que cura al enfermo.

•Alimentar(se)
adecuadamente / convenientemente.

•Dieta o ayuno.
(por extensión ).

1.
> eli ieki u^u hai tu^ ine^ ri^
2.
> eli iiki iî ^a(i) tû ihî ^î
3.
> elīk(ī)âtû (i^i^î)
4.
> elīkâ-tû

☆

▪︎ janari : comida
▪︎jaki : alimento
▪︎elikadura : alimentación ligera
o adecuada - conveniente.
(fr.: nourriture)
▪︎elikagai : alimento ligero y
adecuado.
▪︎landare elikagai :
planta comestible.
▪︎barazki elikagai :
vegetal o verdura o legumbre comestible.


☆

▪︎ANOA

•ración.
•provisiones.
•víveres que el pastor lleva a la borda.
<>
El alimento o la comida que es necesaria.

☆☆☆

No confundir con :

ano :
▪︎uzki
< *zulo zikin den
•que es agujero sucio
> *ziru ziki^ ri^
> *zi^u ziki ^î  > *zûzikī
> *ûz(i)kī  =  ûzkī

☆☆☆

▪︎ANOA

0.
< *BEHAŔ DEN JANARI ORO ZAN

• TODA LA COMIDA QUE ES MUY NECESARIA.

1.
> *BI^A^  RI^  IANA^I  O^O  ZA^

2.
> *BÂ (^Î) (I)ANE Ō ^Â

3.
> *BÂAN(I)ŌÂ
> *(B)ĀNŌÂ

4.
(cae b inicial)

> ĀNŌÂ


☆


•Junco  (cast.)

•IHI <> ZI  (eusk.)

▪︎JUNCO  (cast.)
< ihunko > ihi^gu
> ihîhi > ĪHI  (eusk)

0.
< *Zan Baŕ
Zan Mehe
Zan Heda Oro Goi
Den
Zan Heda Ur Alde

• Que es :
•mucho vegetal,
•mucho delgado,
•mucho extenso todo en alto,
•mucho extenso junto al agua.

A.
▪︎IHI

1.
> *zeme^
ze^ nihi
ze^ ^ire uru gui
ri^ ze^ ^ire ur e^ri

2.
> *^inî
^î hi^i
^î î^i i^i  hui
^î ^î î^i  i^ î^i

3.
> *îhî  î^ī
ī^hui  î  ī^

4.
> î^î  ī^ īhii  î  ī^

= ī^ī^īhīîī^

= ^ĪHĪ^

B.
▪︎ ZI

1.
> zeme^
ze^ nihi
ze^ ^ire uru hui
^î zî  î^i i^ î^i

2.
> zinî zî  hi^i
zî î^i i^i ^ii  ^î zī^

3.
> *zihî zî^ī zī^ î zī^

> *zī^ zī^ zī^ zī^

4.
> zī^ ^ī^ ^ī^ ^ī^

= ZĪ^

☆☆☆


▪︎MIMBRE  (cast.)
•ZUME, ZUMITZ, MIHIMEN  (eusk.)

☆☆☆


▪︎Zume / Zumitz
•mimbre

☆

▪︎ZUME
•mimbre

0.
< *Zi Oro Ibai Alde Heda Diren

•Juncos Que Extienden Todo Junto a los  Rios.

1.
> *Z(I) U^U (I)ME E^RI ^IRE  RIRI^

2.
> *ZŪME Ê(^I) (Î)^E (^I^Î)

3.
> ZŪMEÊÊ

= ZŪMĒ^

♧

▪︎ZUMITZ
•mimbre

0.
< *Zi Oro Ibai Alde Heda Zan Diren

•Que son Juncos que se Extienden
Mucho Todo Junto a los Rios.

1.
> *Z(I) U^U (I)ME E^RI ^TE ZE^ RIRI^

2.
> *ZŪMIÎ^ÎTIZÎ^I^Î

= *ZŪMĪ^T(I)ZĪ^
3.
> ZŪMĪTZ(Ī)

> ZŪMĪTZ

♧

▪︎MIHIMEN
•mimbre

0.
< *Ibai Alde Baŕ Goi Mehe Den

•Vegetal Junto a los Rios
que es Alto y Delgado.

1.
> *IME E^RI ME^ HUI ME^E REN

2.
> *MI Î^I NÎ ^II MĒ ^EN

3.
> MĪ^HĪ^MĒN  =  MĪHĪMĒN

☆☆☆

▪︎ÁRGOMA  (cast.)
•OTE  (eusk.)
[como "tal vez / acaso" en eusk. ote = ete (B) ]
Sin relación.
Ote > Ota > Otalora
La planta amarilla.

☆☆☆


▪︎PITXEŔ
•jarra

0.
< *LABE ONTXI EDEŔ DEN

•QUE ES HERMOSO RECIPIENTE  DE HORNO
(de arcilla horneada).

1.
> *REPI U^TXI EREŔ RI^

2.
> *(^I)PI ÎTXI E^EŔ (^Î)

3.
> *PĪTX(I)ĒŔ

4.
> PĪTXĒŔ

◇◇◇


▪︎SASKI
•cesta, cesto, canasta.

0.
< *ZUME OSO ZAN HEDA ZEHAŔ
ZAN ONTZI EGINA DEN


•QUE ES RECIPIENTE GRANDE
HECHO CON MIMBRES
MUY MUCHO EXTENDIDOS DE TRAVÉS .

•RECIPIENTE GRANDE
HECHO CON MUCHOS MIMBRES
ENTRECRUZADOS-ENTRELAZADOS MUCHÍSIMO.

1.
> *ZINE USU ZA^ ^IRA ZI^E^
ZE^ U^SI  EKINE RI^

2.
> *^IHI  (I)S(I)  ^  (Î)^A  (^ÎÎ )
(^Î)  (Î)SI IKINI ^Î

3.
> *(Î^I) S Â Â SĪ KIHĪ

4.
> *SĀ^ SĪ  KI^Ī

= *SĀ^S(Ī)KĪ^

> SĀ^SKĪ^

☆☆☆

▪︎OTZARA  (B)

•cesto, canasta

0.
< *ZUME ORO ZAN HEDA ZEHAŔ
ZAN ONTZI EGINA DEN


•RECIPIENTE GRANDE QUE ESTÁ HECHO
TODO DE MIMBRES  MUY  ENTRECRUZADOS
- ENTRELAZADOS.

1.
> *^INI  O^O ZE^ ^ITE  Z(I)^AL ZA^ U^ZI  EHINA RI^

2.
> *ÎHI Ō (^Î) (Î)T(I)  ZÂL ^  (Î^I I^I)HA  (^Î)

3.
> *(Î^I) ŌTZÂLÂHA

4.
> ŌTZÂRÂ^A

= ŌTZÂRĀ^

☆☆☆

▪︎OTARRE
•cesto, cesta, nasa (L)

(otzara = otarre, con aglutinación algo diferente)


0.
< *ZUME ORO ZAN HEDA ZEHAŔ
ZAN ONTZI EGINA DEN

•RECIPIENTE GRANDE QUE ESTÁ HECHO
TODO DE MIMBRES MUY ENTRECRUZADOS
- ENTRELAZADOS.

1.
> *^INI O^O ZE^ ^ITA ZI^EŔ ZE^ U^ZI EHINE RE^

2.
> *IHI  Ō  (^Î)  (Î)TA (^IÎ)Ŕ  ^Ê  (Î^I) E(^I)HE  ^Ê

3.
> *(I^I)  ŌTARRÊEHEÊ

4.
> ŌTARRĒ^Ē

= ŌTARRĒ


♧◇♧
¤ Etimologías propias de @fga51.
♧◇♧










martes, 13 de enero de 2026

De Rabos y Colas, Melenas y Trenzas, Oblícuos y Rectos, Espinas y Astillas, Troncos y Ramas, Planos y Suaves, Turnos y Veces, Cojos y Filas, Delantes y Detrases, Primeros y Últimos : Análisis Interno de su Etimología Protoeuskérica Aglutinada que Refleja la Mentalidad del Neolítico: 33 Hitz.: BUZTAN - ISATS - ADATS -KALPAR - KIMA - ADAR- ABAR - APAR - BITSA - ZEHAR - TXIRIKORDA - ILEKORDA - TXORTA - ARANTZA - ELORRI -ERREN - HEZUR - ENBOR - EZPAL- LAU - LEUN - ILUN - HAGA - ZUZEN - TXANDA - BIDER - ALDIZ - HERREN - ERRENKA - AURRE - LEHEN - ATZE - AZKEN.






◇◇◇



¤ Índice de palabras del euskera cuya etimología protoeuskérica se somete a análisis interno en este trabajo :

•Buztan : rabo
•Isats : cola, escoba, aleta de pez
•Adats : melena
•Kalpar : crines
•Kima : crines
•Adar : rama, cuerno
•Abar : ramita
•Apar : espuma
•Bitsa : espuma
•Zehar : a través de, oblícuo, inclinado
•Txirikorda : trenza
•Ilekorda : trenza
•Txorta : gota, ramo, follar
•Arantza : espina vegetal y de aleta de pez
•Elorri : espino-a
•Erren : espina vegetsl
•Hezur : hueso y espina de pez (salvo de las aletas)
•Enbor : tronco
•Ezpal : astilla
•Lau : plano, llano
•Leun : suave, liso
•Ilun : oscuro
•Haga : vara
•Zuzen : recto, derecho
•Txanda : turno
•Bider : vez
•Aldiz : vez, a veces
•Herren : cojo, inválido, imperfecto
•Errenka : en fila, uno tras otro
•Aurre : delante
•Lehen : primero
•Atze : detrás, atrás
•Azken : último

◇◇◇


▪︎BUZTAN
•rabo
•cola
(tipo felino, canino, etc.: sin pelo, no tipo "melena" peluda como los equinos, zorros, etc.)

< [*buru zan dan ]

•(que es mucho-gran extremo)
•[ que está muy en el extremo ]

> *buû zê tan
> *būz(ê)tan
> [ būztan ]

◇

▪︎ISATS
•escoba, escobón
•aleta de pez
•cola, rabo
(cuando es melenuda de mucho pelo)

< [*eri-ile zan heda oso ]

•(mucha crin-pincho y por completo)
•[ muchísimas crines-pinchos ]

> *ri-ire zâ êta usu
> *î-iê zâ îte su
> *ī zâ ti si
> *īzâtsī
> [ īzâts > īsâts ]

◇

▪︎ MELENA / CRIN

•ADATS 
•melena de persona

< [*zan heda dan ile oso ]

•[ completo pelo que es muy largo ]
•[ pelambre que es muy larga ]

> *han êda tâ ire usu
> *^â (ê)da tê iê su
> *â da tī^ si > *âdats(ī)
> [ âdats ]

♧

•KALPAR
•crines de animal

《 •adaR :
rama grande, cuerno, derivación
•abaR <> apaR <> bitsa :
rama pequeña, espuma,
ex-crecencia》

< [*ile kaR luze abaR zan dan ]

•(que es gran ex-crecencia de pelo duro largo <> crines <> cerdas)
•[ que es gran brote de crines ]
•[ que son crines largas ]

> *ire kal ruze apaR han râ
> *re kal ûze epaR hê rê
> *(ê) kal ize epaR (^ê ê)
> *kal ze epaR
> *kalêepaR > *kal(ē)paR
> [ kalpaR ]

♧

•KIMA
•crines de animal
《Idéntico a kalpar con otra evolución fonética》

< [*ile kaR luze abaR zan dan ]

•(que es gran ex-crecencia de pelo duro largo <> crines <> cerdas)
•[ que es gran brote de crines ]
•[ que son crines largas ]

> *ire kel ruze amar han râ
> *re kil ûze amâ hâ â
> *ê ki ze emâ hê ê
> *ki ê emâ (^ē) > *ki(ē)mâ
> [ kimâ ]

¤ Nota

KALPAR > KALBAR
> KABAR > KAMAR
> KAMA > KEMA > KIMA

◇

▪︎ZEHAR
《•zeharkatu : cruzar
•zehartu : inclinar》
•a través de
•oblícuo, inclinado, torcido
•de soslayo
•cruce transversal

< [*ez zuzen aurre heda dan ]

•[ que es un desplazarse adelante no recto ]
•[ que es no moverse recto ]
•[ que es moverse oblícuo ]

> *(ê) zuzenarre êra râ
> *(û)zenarre (îre rê > ê ê > ē^)
> *zenarr(eē^)
> [ zehaR ]

♧

▪︎TRENZA

•TXIRIKORDA

< [*heda zehar ile korda ]

•[ cuerda de pelo desplazado con cruces transversales en oblícuo ]

> *îte ziê ire korda
> *îtzērekorda
> [ tzirikorda > txirikorda ]

♧

•ILEKORDA
< ile korda
°cuerda de pelo

♧

•TXORTA

《 txorta besterik:
1. ~ tanta : gota
2. ramo, ramillete
3. txortan egin / txorta jo : follar 》

< [*heda zehar oro ile dan ]

•[ que es todo pelo desplazado con cruces transversales en oblícuo ]

> *îte ziê oro ire tâ
> *îtzē orure tâ
> (*tz(ē)orretâ > *tzorr(e)tâ )
> [ tzorrtâ > txoRtâ ]

Oharra:
TXORTA egin : follar
Término de marinería:
Short Time : Tiempo Corto.
> Txorta : 
precio o truke 
por follar brevemente.
P.e. en Ternua (Terranova):
4 pares de calcetines 
de lana gruesa.
Y así...

◇


▪︎ARANTZA
1.
•espina vegetal
☆
《~ • ELORRI : espino-a
< [*eri gogoR dan ]
•[ que es duro pincho ]
> *eli hohoR re
> *el ôôR ri
> [ elō^Ri = elōrri ]  》
☆
2.
•espina de aleta de pescado
○

< [*zan eri dan tai dagin heda zan ]

•[ que es gran pincho que hace corte-pinchada-clavada y mucho ]
•[ pincho grande que corta/pincha/clava y mucho ]

< *zan eri dan tai dagin heda zan
> *han eri ran dai rahin êta zâ
> *hâ e(î) râ ra(i) ra(î)n ta zâ
> *^â (e) ^â â ran tzā
> [^ārantzā ]

♧

▪︎ERREN  (GN)
•espina (de zarza)
•pincho (de zarza)
< [*eri gogoR dan ]
•[ que es pincho duro ]
> *eî huhuR ren
> *e ûûR ên
> *e(^ū)rrên > *e(^ī)rrên
> [ errên ]

♧

▪︎HEZUR
•hueso
•espina de pescado (que no sea de aleta : arantza)

< [*haragi barne zuR dan ]

•[ que es madera de dentro de la carne ]

> *haâhi bane zuR rê
> *hāî mahe zuR rî
> *hê nehi zuR (î)
> *hê hê(î) zuR
> *hê ^ê zuR
> [ hē^zuR <> hēzuR ]

♧


▪︎ENBOR
•tronco, leño

《▪︎ > adar :
rama grande, cuerno, derivado grande saliente de algo
< [*zan heda aurre]
•[muy extendido adelante]
> *han êda arre
> *â da aR
> [ âdāR ]
▪︎> abar :
< [*heda bar dan]
•[que es vegetal extendido]
> *êra bar rê
> *(ê)a bar (ê)
> [ abar ]
•rama pequeña, ramita saliente, algo saliente de materia muerta o viva.
Ej.: atzabaR <> atzamaR <> atzapaR
▪︎> apar :
espuma (~ bitsa), ex-crecencia que surge de algo material sólido o líquido
abar > apar
▪︎<> bitsa
< ["behe is heda zan dan]
•[ que abajo de ello se extiende mucho fluido ]
> *beê î îta zâ râ
> *bēītzāâ
> [ bītzã > bītsā ]  》

○ enboR

< [*zan boro zuR dan ]

•[ que es madera-leño muy redondo-cóncavo ]

> *han boô ûR re
> *hen bōR (ê)
> [ ênbōR ]

♧

▪︎EZPAL
•astilla

< [*ge zan zuR abaR ]

•( ramita de madera sin grande(za) )
•[ trozito pequeño que surge de la madera ]

《 abaR ~ apal, pero no abaR > apal :
•apal :
•humilde, sencillo, modesto
< zan bene ahal 》

○ ezpal
< *ge zan zuR abaR
> *he zê ûl apal
> *ê zê (û) epal
> *êz(ē)pal
> [ êzpal ]

◇

▪︎LAU
•plano, llano
•lautada : llanada
< [*ge goni bene luR heda zan oro on dan ]
•[ que es suelo-tierra baja sin altos toda muy buena para desplazarse ]
> *he gohi mehe luR êra han uru un ren
> *ê huî neê lul îre hâ uru un rê
> *î îî hiî lu ri ^â uû un rî
> *(^ī îî) lu (î) â ūn (î)
> *l(u)âū(n)
> [ lâū ]

♧

▪︎LEUN
•suave
•liso
< [*oro zan laun dan ]
•[ que es todo muy plano ]
•[ que es todo muy liso ]
> *uru hen leun rê
> *uû hî leun ê^
> *ū (^î) leun (î)
> *īleun
> [ leun ]

♧


▪︎ILUN
•oscuro
< [*ge iz oro gune ]
•[ zona toda sin luz solar ]
•[ zona oscura ]
> *he î uru hune
> *î î ulu ûn(e)
> *^ī(u)lūn
> [ īlūn ]

♧

▪︎HAGA
•vara
< [*zuR zuzen zan kaR dan ]
•[que es muy dura-sólida madera recta ]
> *zul ûzê han gaR râ
> *ûl  ûz hâ gar rê
> *î î hâ ga (î)
>  *(^ī)hâga
> [ hâga ]

♧

▪︎ZUZEN
•recto, derecho
1.
< [*uR-haga oso zan dan ]
•[ que es muy (como) gran vara de avellano ]
> *ul êha usu ze ren
> * û îê su ze ên
> *î îî su zēn > *(^ī)suzên
> [ zuzên ]

2.
< [*bide zan oro heda zan aurre dan ]
•[ que es camino todo muy extenso muy adelante ]
> *bire zē uû êra zê arre rên
> *biê zē (^ū) îre zê ên
> *bê zī ū îê zē^n
> *bê zū (îî)zēn
> (b)êzūzēn
> (ê)zūzên
> [ zūzên ]

♤

▪︎TXANDA
•turno

《•nire txanda : mi turno, mi vez
/ •txandaka : a turnos 》

< [*ber aldiz heda zan bider dan ]
•(que es rato de otro extendido muchas veces)
•[ que es vez de otro y multiplicado muchas veces ]
•[ que son muchos en turnos ]
> *bê ârî êta zan mirê dâ
> *bê êî ta zan niî dâ
> *bē^ tzãn hī^ dâ
> *bētzãn(ī)dâ
> *(b)ētzāndâ
> *(ē)tzãndâ 
(no de etzan !)
> [ tzāndâ <> txāndâ ]

♧


▪︎BIDER
•vez
< [*beR heda aurre dan ]
•[ que es otro desplazamiento adelante ]
•[ que es otra vez ]
> *bir îde arre rê
> *bî îde eR ê
> [ b^īdēR <> bīdēR ]

♧


▪︎ALDIZ
•a veces, a ratos
•por el contrario, en cambio
< [*aldi beR heda zan dan ]
《*beR heda zan > beRtze > beste》
•[ que es otro rato en mucho desplazamiento ]
•[ que es a veces ]
•[ que es a ratos ]
•[ que es de vez en cuando ]
= 《 noizean behin : una vez en cuándo 》
> *aldi bir êra zê rê
> *aldi mi îre zî rî
> *aldi ni îri zî î
> *aldi hi îî z(^ī)
> ( aldi îîî z > ald^īz )
> [ aldīz ]

◇◇◇


▪︎HERREN
•cojo, inválido, defectuoso, incompleto
< [*ez zan aurre heda dan ]
•[ que no se desplaza muy adelante ]
•[ que no avanza mucho ]
•[ que no mejora ]
> *(ê) han arr(e) êra ren
> *hê err îre ên
> *hê err re ên
> [ hērrēn ]

♧


▪︎ERRENKA
•en fila 
•uno tras otro

《 fila : ▪︎ILARA
< [*ile zan era]
•[ muy a modo de pelo ]
•[ como un pelo (largo) ]
> *ile han era
> [ il-â-ra ]  》

○ errenka

< [*bade atze beR aurre diran gain ]
•[ que son/están encima uno atrás otro delante ]
> *bare etz bir arre riên gan
> *beî ezt mî err îên kâ
> *be ez nî err ên kâ
> *be ê hî err ên kâ
> *bē(^î)errênkâ
> *(b)ērrênkâ
> [ ērrênkâ ]

♧

▪︎AURRE
•delante
< [*beha oro ahal dan]
•[ que puede mirar todo ]
> *b(e)â oô aâr râ
> *bâ ō (ē)r rê
> *(b)âūrrê
> [ âūrrê ]

♧

▪︎LEHEN
•primero
< [*aurre inor ge dan ]
•[ que está sin nadie delante ]
> *arre ihur ge ren
> *ale hû ge ên
> *ale hî gēn > *ele (^î) gēn
> *(e)lehēn
> [ lehen ]

♧

▪︎ATZE
•detrás
< [*beha heda ezin dan ]
•[ que no puede extender la mirada ]
> *b(e)â êta ezî ren
> *bâ îte ezî rê
> *bâ te ez ê > *bâtēzê
> *(b)âtzē
> [ âtzē ]

♧

▪︎AZKEN
•último
< [*atze inor ge dan ]
•[ que está sin nadie detrás ]
> *atz ihur ge ren
> *azt hû ke ren
> *az hî ke ên > az (^î) kēn
> [ azkēn ]

       ◇◇◇     ☆      ♧◇♧






lunes, 11 de agosto de 2025

La CULTURA NURÁGICA de SARDINIA / Cerdeña en la Edad del Bronce del Mediterráneo Occidental. Análisis de Varios Nombres desde el PROTOVASCO ~ IBERO : PALEOEUROPEO.

 

















◇◇◇


¤ La Cultura Nurágica.

"La cultura nurágica surgió hacia el 1700 a. C. 
en Sardinia / Cerdeña (en la Edad del Bronce media).
Abarca un período que va desde la Edad del Bronce (del 1700 a. C. en adelante) hasta el año 238 a. C., cuando la isla fue conquistada por la República romana.

Debe su nombre a los nuragas, características torres-fortalezas.
Los nuragas son los vestigios más elocuentes y fueron el fruto de la evolución de una cultura megalítica preexistente, constructora de dólmenes y menhires.

Las torres nurágicas son unánimemente consideradas como los monumentos megalíticos de mayor altura y mejor conservados de Europa.
Parece que hay un acuerdo moderno en considerarlas como estructuras defensivas que incluyen graneros y silos.

Pueblo de guerreros y navegantes, los sardos comerciaban con los otros pueblos mediterráneos 
(fenicios, chipriotas, micénicos) y su cultura ha producido no solo los característicos complejos nurágicos, sino también la misteriosa aldea de Tiscali, los enigmáticos templos de Acqua Sacra, las tumbas de los gigantes y las particulares estatuillas de bronce nurágicas.

Durante mucho tiempo su cultura vivió con otras civilizaciones extrañas a la isla, como la fenicia, la púnica y la romana, sin llegar a ser absorbida por ellas."

☆☆☆

¤ Análisis de los nombres desde el protoeuskera, (o del ibero su pariente de entonces).

☆☆☆


▪︎NUORO / NÙGORO

•Ciudad sarda (y comarca de su nombre) en el centro mesetario y montañoso de la isla, la ciudad está sobre una colina.

"Nùgoro y sus alrededores estuvieron habitados durante varios milenios antes de Cristo. La razón principal de la presencia humana en esta zona se encuentra en su excelente posición geográfica, de hecho, Nuoro está situado en una colina que permite controlar la comunicación entre el valle del río Tirso y la cuenca del Río Cedrino. Las huellas más antiguas de presencia humana en el área de Nuoro (21 hallazgos arqueológicos del período neolítico) se remontan a los Domus de Janas estructuras del III y IV milenio a. C., de fines del periodo Neolítico e inicio de la Edad de los Metales. Numerosas viviendas prehistóricas y refugios rocosos se pueden encontrar en el monte Ortobene, mientras que los restos de una aldea prenurágica se remontan a 1700-1600 a. C,
nuraghe Tanca Manna.

Esta aldea prenurágica consta de unas 200 cabañas, algunas de las cuales se encuentran bajo las casas vecinas y ocupan un área total de más de 3 hectáreas.
El pueblo pudo acomodar a un número considerable de habitantes. Algunas de las cabañas que ya son objeto de excavaciones, tanto circulares como rectangulares, muestran rastros del piso original hecho de una mezcla de arcilla y corcho para reducir la humedad en las casas. En el lado este del pueblo de Tanca Manna se podían encontrar algunos Domus de Janas, que fueron destruidos por la extracción de granito en el siglo XIX.

La civilización nurágica, a partir del 1500 a. C. hasta la colonización romana, dejó una fuerte huella en la historia de Nùgoro, como lo demuestran los numerosos "nuraghi" presentes en el área que coronan casi todas las colinas de la ciudad, a menudo siendo absorbidas o incorporadas al tejido urbano (nuraghi Tanca Manna, Ugolio, Biscollai), otras se encuentran en los suburbios inmediatos (Corte, Tigologoe, Tèrtilo, Tres Nuraghes, Gabotèle)."


▪︎NÙGORO

0.
< *MUGA ZAIN BEHA DEN GOI ORO HEDA HIRI


•Ciudad que Mira Vigilante la Frontera Desplazada Todo en lo Alto.


0.
< *MUGA ZAIN BEHA DEN GOI ORO

1.
> *NUHE ZEMIÊ RE^ GO ORO

2.
> *NUÎ ^INIÎ ^Î GŌRO

3.
> *NU^ĪHĪ^GŌRO

> *NU^Ī^Ī^GŌRO

> *NU^(Ī)^GŌRO

4.
> NÛGŌRO


♧


▪︎NURAGHE <> NURAGÎ
•torre y/o aldea nugárica

0.
< *Muga Zain Beha Oro Heda Goi Mehe Den Gotoŕ


•Fortaleza Pequeña que está en lo Alto Mirando Vigilante la Frontera Todo Extensamente.


0.
< *Muga Zain Beha Oro Heda Goi Mehe Den Gotoŕ

1.
> *NUHE ZEMIË U^U ÎRA GUI NIHE RI^
HUDUL

2.
> *NUÎ ^INIÎ Ū RA GII HIÊ ^Î ÎRI^

3.1
> *NU IHĪ Ū RA GĪ ^IÎ Î Î ^Î

4.1
> NU (I^Î) RA GĪ^

= NURAGĪ

☆

3.2
> *NU ÎHĪ RA GHÊ (^Ī^Î)

4.2
> *NU (Î^Ī) RA GHÊ

= NURAGHÊ


♧



▪︎TISCALI
•aldea nurágica

" La aldea de Tiscali es un yacimiento arqueológico situado en Cerdeña. Se encuentra situada sobre el monte Tiscali, una pequeña montaña de 518 metros de altitud sobre el nivel del mar a caballo entre el Supramonte de Dorgali y el Supramonte de Oliena. En la cima del monte se halla una enorme dolina en la que reposan los restos de una serie de edificaciones que han sido atribuidas al último periodo de la cultura nurágica (Siglos VI-siglo iv a. C.).

La aldea está construida en su totalidad alrededor de las paredes de la sima y no es visible hasta que se llega al interior de la cavidad, a través de una amplia abertura en la pared de roca.

En 1995 comenzó un proyecto para restaurar y salvaguardar el lugar que ha sido confiada a una cooperativa local.
El yacimiento es administrado regularmente incluyendo servicio de guardia de seguridad nocturna.
Se puede acceder para visitar la aldea nurágica previo pago de una entrada."

☆

¤ Etimología


▪︎TISCALI

0.
< *HEDA OSO GOI ZAN LEIZE DEN HIRI

(zan den > handî :
que es grande, grande)


¤ Significado

•POBLADO QUE ESTÁ EN UNA SIMA-CUEVA MUY DESPLAZADA A GRAN ALTURA.


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre

0.
< *HEDA OSO GOI ZAN LEIZE DEN HIRI

1.
> *ÎTE ISI KUI HAN LIIZI RI^ ÎLI

2.
> *TI SI KII ^A^ LĪ^I ^Î ÎL

= *TISIK(Ī)ÂLĪ^(L)

3.
> *TIS(I)KÂLĪ

4.
> TISKÂLĪ  =  TISCÂLĪ

♧


▪︎ARRUBIU
•torre nugárica

0.
< *Aurre Oro Beha Heda Den Oro Goi Gotoŕ


•Fortaleza Que Está Desplazada Arriba del Todo Mirando Todo Adelante.

0.
< *Aurre Oro Beha Heda Den Oro Goi Gotoŕ

1.
> *Arre U^u Biê Îre Rî U^u Hui Hudul

2
> *Arr(i) Ū Biî î^i ^Î Ū Û(i) ÛRU^

3.
> ARRŪBĪŪ^Û

= ARRŪBĪŪ

♧

▪︎ORROLI
•pueblo sardo

0.
< *Aurre Oro Heda Den Hiri


•Pueblo que se Extiende Delante del Todo

0.
< *Aurre Oro Heda Den Hiri
1.
> *Orri O^o Îre Rî Îli
2.
> *ORR Ō (î^i ^î î)LI
3.
> ORRŌLI


♧


▪︎LA PRISGIONA
•torre nugárica

0.
< *Heda Beha Aurre Atze Goi Oro Den Zain Gotoŕ


•Fortaleza Que Vigila de Arriba del Todo Mirando Extensamente Delante y Detrás.

1.
> Îra Piê Orri Etz Gui O^o Rin Zaî Hudul
2.
> Îla Piî Urri Is Gii Ō (^I)n ^A(î) Ûru^
3.
> La Pī Irri Is Gī Ō N Â Î^Î
4.
= *LA PĪRRĪSGĪŌNÂ

= LA PRĪSGĪŌNÂ

♧


▪︎ARZACHENA
•Pueblo sardo.

<> ARZATZENA

0.
< Aurre Zan Heda Zain Beha Muga Den Hiri

•Pueblo que Mira Vigilando la Frontera Desplazado Muy Delante.

1.
> *Arre Zâ Îte Zêmiê Niha Rî Îli

> *Arr Zâ Te Zênê Hiâ ^Î îl

> Aŕ Zâ Tzên(î ^i)Â (ī^)

> AŔZÂTZÊNÂ

= ARZACHENA


♧


▪︎MAJORI
•torre nurágica.

0.
< Beha Heda Oro Zain Den Gotoŕ

•Fortaleza que Vigila Mirando Todo Extensamente

1.
> Miâ Îre Oro Zê Rî Hudul
2.
> Mâ î^i Oru Zî ^î Ûru^
3.
> Mâīori^î^î î^î
4.
> MÃĪORĪ^ = MÂJORĪ


♧


▪︎Barumini
•torre nurágica.

0.
< *Beha Oro Bene/Behe Den Gotoŕ

•Fortaleza Que Mira Todo Lo De Abajo.

1.
> *Biâ Uru Mini Rî Hudul
2.
> *BÂ RU MINI ^Î ÛRU^
3.
> *BA RU MINI Î Î^Î
4.
> BARUMINĪ^


♧


▪︎MANNU
•torre nurágica.

0.
< *Beha Heda Den Zan Itsas Oro Gotoŕ

•Fortaleza que Mira Extensamente Todo el Gran Mar (Abierto)

1.
> Miâ Îra Rin Zen Tze U^u Hudul
2.
> Mâ Î^â În ^In Zi Ū Ûru^
3.
> Mâ â n n (^î) ū û^û
4.
= MĀNNŪ


♧


▪︎NOLZA
•torre nurágica

0.
< *Zain Beha Heda Oro Zan Den Gotoŕ

•Fortaleza que Mira Vigilante Todo Muy Extensamente.

1.
(NB > M)
> Zemiê Îre Olo Zâ Rî Hudul

2.
> *Îniî Î^i olu Zâ ^Î Ûru^

3.
> N(ī)olizâ(îî^î)

> Nol(i)zâ

4.
> NOLZÂ

♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51
(Método propio RELA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Aglutinante)

♧◇♧














miércoles, 16 de julio de 2025

EUSKAL ASTEA. La semana euskérica.

 



◇◇◇ 


EUSKAL ASTEA.
La semana euskérica. 

☆☆☆


ASTE
semana.
fase lunar.
días semanales de trabajo.
días laborables. 

Orain : 
Semana. 

Lehen 
0. Lan Aldi Oso Den.
Que es el tiempo completo de trabajo
(semanal).
(Eran 3 días que luego pasaron a 4
con "larunbata": sábado.)
ra ari usu te
a a(i) (i)si  te
aas(i)te
Aste 

Oharra:
Antes Astegun eran los días laborables y el resto Jaiegun.
Luego Aste pasó a ser la semana entera, completa: laborables y festivos. 

(egun > egu > igi > ihi > ii > i > # )
puede desaparecer al aglutinar ) 

Asteko egunak: 

1-Aste Lehen Egun > Astelehen 
Primer día laborable de la semana. 

2-Aste Arte  Egun > Astearte
Día laborable de enmedio de la semana. 

3-Aste Azken Egun > Asteazken
Último día laborable de la semana.
(Eran 3 días laborables.) 

4-Ostegun / Ortzegun
Ortzi Egun > Osti egun > Ostegun
Día de Ortzi (el cielo o dios: Urtzi) 

5-Ostiral
Ortzi egun heda den oro
Que es todo extensión 
del día de Ortzi.
(Suspertzen edo Jai Gehiago ¿?)
Osti igi ira ri  ulu
Osti ihi ira i  il(i)
Ostirail
Ostiral 

6-Larunbat
Lan oro egun bat heda den.
Que es un día extendido/añadido
todo de trabajo.
(Pasa a 4 días laborables.)
La uru ehun bat  ire ri
La ru (i)un bat (ii) (i)
Laruunbat
Larunbat 

7-Igande
(die solis:
día del sol para los romanos indoeuropeos patrilineales,
los eúskaros paleoeuropeos 
matrilineales festejaban a la iuna,
y luego todos, al domingo cristiano:
Día del Señor). 

Igande
(no es la ascensión de nada,
no viene de "igan" sino de ilargi)
Ilargi Zan Egun Dan
(zan den : handi)
Que es el día de la luna grande.
Día de la luna llena.
iregi han egu de
iig(i) an ihi de
iig(i) an ii de
igan(i)de
Igande 

¤ Bizkaieraz edo Mendebaldeko
Euskeraz Asteko Egunak: 

1-Astelen  = Astelehen 

2-Martitzen (del Martes, de Marte) 

3-Eguazten
Egun Azken Astean 
Egu Azgi Eztien
Egu Azgi It(i)en
Egu Az(hi) (i)Ten
Eguazten
= Aste Azken Egun
= Asteazken 
(en otro orden) 

Oharra:
(egun)-aste-azken-(egun)
= eguazten
= asteazken
= azken aste egun
= astegun azken 

(Último día laborable
de una semana de 3 días laborables semanales.
Con "larunbata", el sábado añadido, pasaron a ser 4 días laborables.
El resto (3) de cada fase lunar (7x4=28)
eran "festivos"  jaiegunak:
Ortzi - Ortzi (+) - Luna/Dominicus.
O sea:
4 Astegunak  vs. 3 Jaiegunak.) 

4-Eguen
Egun Ortziren
Egu Uzien
Egu Izien
Egu (ii)en
Eguen
= Ortzi Egun = Ortzegun / Ostegun
(en otro orden) 

5-Bariku edo Egubakoitz 

5.1 Bariku
Egun Haragi Barik Oro Den
Que es día sin carne del todo.
Día cristiano de abstinencia.
igi eregi barik uu ri
(ihi)  (iihi)  barikuu  (i)
Bariku 

5.2 Egubakoitz
Egun Haragi Barik Oro
Den Eta Zan.
Que es día sin carne
del todo y mucho.
Egu erehi baik  oo
ri  ite ze.
Egu (iii)  bak  oo
i  t(i) z(i)
Egubakoitz 

6-Zapatu, Neskenegun,
Ebiakoitz. 

6.1 Zapatu
(de sábado) 

6.2 Neskenegun (Z)
Día de chicas. 

6.3 Ebiakoitz
Lan egin beharko
egun heda oso.
Día añadido completo
de tener que trabajar.
rE ehi  biako
ihi ite usu.
E  e(i)  biako
ii it(i) (i)s(i).
Eebiakoiiits.
Ebiakoitz. 

7-Domeka
(de domingo)
Domini Eguna.
El día del Señor.
Domihi  Eguha
Dom(ii) Ek(u)A
Domeka 

♧◇♧
@fga51
♧◇♧


domingo, 1 de junio de 2025

IZERDI. Sudor. Jatorrizko esanahia.

 



◇◇◇ 


IZERDI
sudor 

Jatorria:
0. IS HEDA ORO AZAL DOR DEN. 

Esanahia:
-Líquido que fluye lo más en toda la piel.

Bilakaera:
0. IS HEDA OrO AZAL DOR DEN
1. I  IrE  UrU  EZE  rUR  DIN
2. I  II   II  IZE  (I)R  DI
3. IZERDI


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


jueves, 15 de mayo de 2025

ISATS - BUZTAN. Cola, Rabo. Jatorrizko esanahiak.

 





◇◇◇ 


¤ ISATS - BUZTAN
• cola, rabo
Jatorrizko esanahiak. 

☆☆☆


ISATS
Atzean•Heda•Ta•Oso
Etzie^•^irA•Te•(u)Su
ISii•i^A•T(i)•S(i)
IS(i)ATS
ISATS
(Detrás extendida-o 
y por completo) 

☆○☆ 

BUZTAN
BURUAN•ZAN•HEDA•DEN
BU^UE^•ZE^•^ETA•REN
BŪΕZΕÎTA•(^I)N
BŪZ(Ī^)TAN
BUZTAN
(Que está muy extendido-a
en el extremo)


♧◇♧
@fga51
♧◇♧


domingo, 11 de mayo de 2025

ARR. Macho. Jatorrizko esanahia.

 





◇◇◇ 


¤ ARR
•macho 

☆☆☆ 

ARR
•macho
0. AHAL SORR UME-HAZI DAUN.
•Que Puede Producir Semilla de Cría.
•Que Produce Semen.
1. A^A  ZURR  INI-^EZ  REU.
2. AA  (^I)RR   (IHI-I^  ^II)
3.1  AARR
3.2  ARR


♧◇♧
@fga51
♧◇♧




lunes, 5 de mayo de 2025

IZ - IZAR - EKHI - EGUZKI. ARGI - ILARGI. KAR - HAITZ - HARRI. IS - ITSASO - HAIZE - UR. SU. luz solar - estrella - sol. luz - luna. sólido duro - peña / roca - piedra. fluido - mar - viento - agua. fuego. Jatorrizko esanahiak.

 









◇◇◇


IZ - IZAR - EKHI - EGUZKI.
ARGI - ILARGI.
KAR - HAITZ - HARRI.
IS - ITSASO - HAIZE - UR.
SU.
luz solar - estrella - sol.
luz - luna.
sólido duro - peña / roca - piedra.
fluido - mar - viento - agua.
fuego.
Jatorrizko esanahiak. 

☆☆☆


▪︎IZ
luz  solar
☆

Derivados:

▪︎IZAR
estrella
*iz harri
piedra de luz
>IZ-AR
☆

▪︎EGUZKI
sol
*egu iz gi
materia de la luz del día
>EGUZKI
☆

Derivado:
eguzki > ekizgi > ekihi > EKHI
edota:
▪︎EKHI
sol
*egu iz gi
materia de la luz del día
>eki i hi
>ekihi
>EKHI
☆ 

▪︎ARGI
luz del fuego (humano)
*iz gar ge
Luz Sin Claridad
>*i har gi
>*iargi
>ARGI
☆
Beraz: 

▪︎ILARGI  
"luna" ez liteke  
"Hil Argi"
baizik eta:
<*Boro Iz Gar Ge.
•Redondel de Luz Sin Claridad.
>*bulu i har gi
>*bili i ar gi
=biliargi
>bilargi
>ILARGI
☆☆☆ 

¤ IZ eta IS 
Zeharo ezberdinak dira,
es dira sinonimoak:
▪︎IZ: luz solar
▪︎IS: fluido (líquido, gas, coloide)
☆☆☆ 

¤ IS eta KAR 
antonimoak dira.
▪︎IS: fluido
▪︎KAR: sólido duro
☆☆☆ 

¤ IS 
como fluido líquido 

▪︎ITSASO
mar
*IS ORO HEDA ZAN OSO DEN
•Que es Muy Gran Extensión 
Toda Líquida.
>*i uu ite sa so ri
>*i ii i t(i) sa so (i)
>ITSASO
☆
¤ IS
como fluido gaseoso 

▪︎HAIZE
Viento
* Hats Is Gar Daun Ahal Oro Zan Den.
•Que es Gas Transparente Respirable
Que Tiene Fuerza Toda Grande.
>*has (i) ha ro a^a uu ze ri
>*ha ha ru  aa  ii  ze  (i)
>*ha a  ri  aa  ii  ze
>*haa(i)aaiize
>HAIZE
○ 

¤ KAR
sólido duro
☆ 

Derivados: 

▪︎HAITZ  
peña, roca
*Kar Oro Heda Zan Den
(zan den > handi)
•Que es Sólido Duro de Gran Extensión.
•Peña/Roca (mugi ezina)
>*ha uu  ite  ze ri
>*ha ii it(i) zi i
>*haitz(i)
>HAITZ
☆ 

▪︎HARRI
piedra
*kar oro den
•que es toda dura
•piedra (mugi ahala)
>*harr uu ri
>*harr ii i
>HARRI
○ 

¤ UR eta IS.
Ez dira gauza bera.
UR beti da IS-aren bat.
Baina IS guztiak ez dira UR.
UR = H2O da.
Besterik ez. 

▪︎UR
Agua
*Oro Is GaR Den.
•Líquido que es 
Transparente del Todo.
>*Uru i Ga rI
>*UU (i) He ri
>*UUHIRI
>*UIR(I)
>*U(I)R 
>UR 

¤ Oharra:
(r/R suave "lenis": ura : h2o.
/ hur/R fortis : hurra
"avellana".)
☆☆☆ 

Oso berezia : 

▪︎SU
fuego
IS eta IZ elkarrekin :
*IS IZ OrO BerO.
•Fluido Luminoso
Caliente del Todo
/ Totalmente Caliente.
>*(i)s iz uu biu
>*si(z)uubu
>*s(i)ubu
>*subu
>SUUU  
= SU 

Egilea : Fernando Azedo 

♧◇♧
@fga51
♧◇♧