miércoles, 28 de enero de 2026

LA PEÑA DE FRANCIA. Salamanca. Jatorrizko Esanahia.



◇◇◇

LA PEÑA DE FRANCIA.
Salamanca.
Jatorrizko esanahia.
(Nada que ver con Francia.)
Etimología euskérica de repoblación.
Jatorria:
0. HEDA HAITZ GOI DOR ZAN 
BEHA ZAIN HEDA DAN
BEHE AURRE MUGA HEDA ZAN DAN
Esanahia:
-Alta cumbre rocosa muy extensa
Que mira extensamente vigilando
La frontera muy extensa-desplazada
que está abajo adelante.
O bien:
-Alta sierra que mira extensamente vigilando la frontera muy extensa-desplazada
que está abajo adelante.
Bilakaera:
0. HEDA HAITZ GOI DOR ZAN
BEHA ZAIN HEDA DAN
BEHE AURRE DAN HEDA ZAN MUGA.
(zan den > handi)

1. ERA ETZ HUI RUL HEN
BIE HEIN IRA DE
BII ARRE RAN ITE ZE NUHA.

2. (I)LA IZ II IL IN
BE EIN IA DE
B(I) ARR(I) AN TI ZI HIA.

3. LA ( I I I I)
BEINIA DE
BARRANTZIIA.

= LABEINIADEB(A)RRANTZIA.

(b > p > f)
4. LAPEÑADEPRANTZIA
= LAPEÑADEFRANZIA
= LA PEÑA DE FRANCIA.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧





martes, 27 de enero de 2026

Euskera de Repoblación en LA PEÑA DE FRANCIA y alrededores. Nombres Euskéricos de la Repoblación, en torno al año ~ 1.100 d.C., perdido y confuso su significado originario: LA PEÑA DE FRANCIA - LA ALBERCA - LAS BATUECAS - LAS HURDES - CIUDAD RODRIGO. Origen y significados de sus nombres.




◇◇◇


LA PEÑA DE FRANCIA - LA ALBERCA - LAS BATUECAS - LAS HURDES - CIUDAD RODRIGO.


Es una sierra de la comarca de Las Batuecas, que hoy,  y más aún en la Edad Media, época de la Repoblación Castellana de la móvil Extremadura de finales del siglo XI con Alfonso VI (el del Cid) y su yerno Raimundo de Borgoña y principios del siglo XII con Alfonso VII, estaba en la frontera de los Reinos de Castilla, León y Portugal. Por entonces se repoblaron ciudades con gentes del norte, muchos de habla vasca, como los casos de Segovia, Ávila, Plasencia, Salamanca y Ciudad Rodrigo.
Allí está La Peña de Francia, entre La Alberca salmantina y Las Hurdes extremeñas y no lejos de Ciudad Rodrigo en frontera con Portugal, habiendo perdido el significado de su nombre que me propongo recuperar a continuación aquí.



▪︎LA PEÑA DE FRANCIA

¤ Etimología euskérica

0.
< *HEDA GOI DOR ZAN - BEHA ZAIN HEDA DAN - BEHE AURRE MUGA HEDA ZAN DAN


¤ Significado

•Alta cumbre muy extensa - Que mira extensamente vigilando - La frontera muy extensa/desplazada que está abajo adelante.

•Alta sierra que mira extensamente vigilando la frontera muy extensa/desplazada que está abajo adelante.


¤ Evolución fonética y aglutinación

0.
< *HEDA HAITZ GOI DOR ZAN - BEHA ZAIN HEDA DAN - BEHE AURRE DAN HEDA ZAN MUGA

1.
> *ÊRA ÊTZ HUI RUL HEN - BIÊ HEIN ÎRA DÊ - BIÎ ARRE RAN ÎTE ZÊ NUHA

2.
> * (Î)LA ÎZ ÎI ^IL ÎN - BÊ ÊIN Î^A DÊ - B(Ī) ARR(I) ^AN TI ZÎ HIÂ

3.
> *LA ( Î^ Ī Î^ Î^) - BĒ^INÎÂ DÊ - BARRÂNTZĪ  ÎÂ

4.
> *LA PĒINÎÂ DÊ PARRÂNTZĪÂ
> LA PĒÑÂ DÊ PRĀNTZĪÂ
> LA PĒÑÂ DÊ FRĀNZĪÂ
<> LA PEÑA DE FRANCIA

♧♧♧


▪︎LAS BATUECAS

0.
< *HEDA HAITZ BEHA DOR ZAIN MUGA OSO DEN

•Que es peña extensa mirando lo más vigilante la frontera completa.

1.
> *ÊRA ÊTZ BIÂ TU^ HÊ NUKA USU RÎ

2.
> *(Î)LA (Î)S BÂ TÛ ^Ê HIKA ISI (^Î)

3.
> *LAS BÂTÛÊ(Î)KA(I)S

4.
> LAS BÂTÛÊKAS <> LAS BATUECAS


♧♧♧


▪︎LA ALBERCA

0.
< *HEDA AURRE BEHA DOR ORO MUGA DEN ZAIN HIRI


•Pueblo desplazado delante que vigila toda la frontera mirando al máximo.

0.
< *HEDA AURRE BEHA DOŔ ORO MUGA DEN ZAIN HIRI

1.
> *ÊRA ARRE BIÊ RUŔ U^U NIGA RÎ ZÊ Î^I

2.
> *(Î)LA ALE BĒ (^I)Ŕ IÌ  HIKÂ (^Î ^Î Ī^)

3.
> *LA ALE BĒRR(Ī) (^I) KÂ

4.
> LA AL(E)BĒŔKÂ

= LA ALBERCA


♧♧♧


▪︎LAS HURDES

0.
< *HEDA HAITZ GOI DOR HEDA DEN ATZE ZAN BEHE HERRI

•Comarca que se extiende detrás y muy abajo de una extensa alta cumbre rocosa (la sierra de la Peña de Francia).

1. (nb > m)
> *ÊRA ÊTZ HUI RUR ÎDE RΠ ETZ  HEMÍΠ ÊR

2.
> *(Î)LA (Î)S HU ^UR DE (^Î) ES ÎNĪ Î(L)

3.
> *LAS HŪRDĒS (ÎHÎ Î^ <> Ī^)
= LAS HURDES

♧♧♧


▪︎CIUDAD RODRIGO

0.
< *ZAN ORO HEDA DEN HIRI - AURRE ORO DOŔ - ZAIN BEHA MUGA ORO DEN

•Villa que está desplazada toda mucho - todo lo más adelante - mirando vigilante toda la frontera.

1. (nb > m)
> *ZÊ U^U (Î)DA DÎ ÎL(I) - ORRE O^O DUŔ - HEMIÊ NUGE O^O RÎ

2.
> *ZÎ Ū DA DĪ(^L )- URR(I)Ō DIŔ - ÎNIΠ HIG(I) Ō (^Î)

3.
> *ZÎŪDAD(Ī) - (I)RRŌDIŔ - ĪHĪ ÎGŌ

4.
> *ZÎŪDAD RRŌDIRRĪ^Ī ÎGŌ
= *ZÎŪDAD RŌDIRRĪGŌ
> ZÎŪDAD RŌDRĪGŌ
<> CIUDAD RODRIGO

☆☆☆

¤ Nota histórico-filológica

Gran parte de la historia social de los pueblos en la parte que no conocemos porque no está escrita se puede extraer de los restos arqueológicos, pero más aún del origen y significado de las palabras, que nos cuentan muchas cosas de los sucesos y modos de hacer y pensar, usos y costumbres, cultura mental de pueblos muy milenarios, como en el caso del propio euskera. En la derivada de este trabajo de hoy hace "sólo" 900 años (hacia el año ~ 1.100 d.C.).

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧










AVILA - ADAJA - JARANDILLA DE LA VERA - TRUJILLO - MEDELLÍN - BADAJOZ. Repoblaciónes Medievales de los siglos XI y XII. Jatorrizko Esanahiak.




            Barbacedo, rio Adaja, 
            Valle Amblés, Baterna,
             Solosancho - Avila.



◇◇◇

AVILA - ADAJA - JARANDILLA DE LA VERA
- TRUJILLO - MEDELLÍN - BADAJOZ.
Repoblaciónes medievales de siglos XI - XII.
Jatorrizko esanahiak.

☆☆☆

AVILA
Jatorrizko esanahia.
0. MAGALEtik HEDA IBAIra DEN HIRIa.
-La Ciudad que Se Extiende
por la Ladera Al Rio.
-La Ciudad En Cuesta
Sobre el Rio (Adaja).
1. NAHArIDI  IrA  (I)BELA  rI IIA
2. (H)AAIrI   (I)A  BILA  (III)A
3. AA(II) A BILA A
4. ABILA - AUILA - AVILA

♧♧♧

ADAJA.
Rio de Ávila.
Jatorrizko esanahia.
< ADAHA
0. ZAN HEDA UR GAR DEN IBAI.
(zan den > handi)
-Rio que es Gran Flujo de Agua Clara.
1. HA(N) (E)DA U HA rIN BE
2. A DA  (I)   HA  IM(I).
3. ADAHA(I)N.
(h aspirada)
4. ADAJA(N).
5. ADAJA.

♧♧♧

JARANDILLA DE LA VERA.
Jatorrizko esanahia.
Norte de Extremadura.
Cáceres.
Borde sur de Gredos.
Origen prerromano. Ocupación romana S. I-V.
S. V-VIII reino visigodo.
S. VIII - XI:musulmanes.
S.  XII : Reconquista y Repoblación tras Ávila y Plasencia.
-Jatorria:
0. HARAN DEN HIRI
GOI ZAN HEDA AURREAN
BEHA ZAIN ORO MUGA.
(H aspirada con sonido J :
Haran <> Jaran
Valle )
-Esanahia:
Villa del Valle
Ante Alto Muy Extenso
(sierra de Gredos)
Mirando Toda Vigilante la Frontera.
(entre cristianos y musulmanes)
-Bilakaera:
0. HARAN DEN HIRI
GOI ZAN HEDA AURREAN
BEHA ZAIN ORO  MUGA.

1. JARAN  DI  ILI
HUI  HAN  IDE  ORREA
BIE  ZE  URU  NUHA.

2. JARAN DI LI
II  A  DE  ULIA
BE  E  IRI  HUA.

3. JARAN DI LI
IA  DE  (I)LA
BE E  R(I)  (I)A.

4. JARANDILIADELABERA
= JARANDILLADELABERA
= JARANDILLA DE LA VERA

♧♧♧


TRUJILLO
Cáceres, Extremadura.
Jatorrizko esanahia.
< Turruhilio
0. DOR GOI HEDA
DEN BEHE AURRE ORO
HIRI.
-La Villa  que está del Todo Abajo
Delante de una Extensa Alta Cumbre.
(ya no es el caso de Plasencia , el Jerte
o la Vera, está abajo de Gredos
pero delante y muy alejada)
1. TURR  HUI  HIRE
rIMIII  ARRE  OO
(II)

2. TURR  U   HII
INIII   ELI  OO

3. TURR U HI
INI  ILI  OO
= T(U)RRUHI(N)ILIO

4.
(H aspirada ~ J)
(ILI = LL)
TRUJILLO

♧♧♧

MEDELLIN
Badajoz, Extremadura.
Jatorrizko esanahia.
0. MERIDA ORO ONDOAN HEDA DEN HURI.
-Villa que se Extiende Toda Junto a Mérida.
1. MEIDE  ULU  URUEN  IRE RIN  UI
2. MEDE  (I)LI  ILIIN  ILI  IN  (II)
3. MEDEL(I)LINILIN
4. MEDELLIHILIN
5. MEDELL(I)LLIN
= MEDELLIN

♧♧♧


BADAJOZ
Extremadura.
Frontera con Portugal.
Jatorrizko Esanahia.
aprox: < Badahoz
0. BEHA HEDA MUGA ORO
DEN HURI ZAIN.
-Villa Guardiana que Observa Extensamente
Toda la Frontera.
1. BIA  IDA  NUHE  OO
RI  UI  ZE.
2. BA DA  H(II)   OO
(I  II)  Z(I).
3. BADAHOOZ.
(H aspirada ~ J)
4. BADAJOZ.


♧◇♧
@fga51
♧◇♧






PISUERGA - VALLADOLID. Jatorrizko Esanahia.



◇◇◇

PISUERGA - VALLADOLID.
Jatorrizko esanahia.

☆☆☆

PISUERGA
Ant.: PISORACA. Rio y ciudad.
Nada de celta.
Es paleoeuropeo, como el protoeuskera.
0. IBAI OSO DOrO-ra HEDA Ur GAR DEN
(garden < gar den:
transparente, que es claro-a)
-Rio que afluye al Duero
agua que es muy clara.
1. BE USO  rOO  ERA  U  GA  rI
2. PI  ISO  OO  (I)RA (I)  KA  (I)
3. PISORAKA
4. PISUERAGA
5. PISUERGA

♧♧♧

VALLADOLID

" Valladolid no tuvo una población estable hasta la repoblación de la cuenca del Duero, cuando Alfonso VI entregó a su valido Pedro Ansúrez su señorío, en 1072. Durante la Edad Media fue sede de la corte de Castilla y luego
con Carlos I pasó a ser capital del Imperio Español hasta que la capital pasó definitivamente a Madrid en el siglo XVII."
Cerca de la confluencia entre Duero
y Pisuerga, que pasa por la ciudad."

Nada de celta.
Euskera medieval de repoblación.
< BAILADOLIDI
0. PISORAKA IBAI HEDA DOROra ALDEAN  DEN HIRI.
-Ciudad que está al lado de donde
el Pisuerga afluye al Duero.
1. BIZUEGE  (I)BAI  IRA  DOOe ELrIE
DI  II.
2. BIZIIHI  BAI  ILA  DOO(i)  (I)LII  DI.
3. B(IIII)  BAILA  DO  LIDI.
4. (B)BAILADOLID(I).
5. BALLADOLID.
UALLADOLID.
VALLADOLID.

♧◇♧
@fga51
♧◇♧



ARLANZA - ARLANZON. Rios en Burgos. No tienen nada de celtas. Paleoeuropeo Euskérico Autrigón. Jatorrizko Esanahiak.






◇◇◇

ARLANZA - ARLANZON.
Rios en Burgos.
No tienen nada de celtas.
Paleoeuropeo Euskera Autrigoi.
Jatorrizko esanahiak.

☆☆☆

ARLANZA <> ASLANZA
Palencia - Burgos - Pisuerga - Duero
Cañón entre acantilados rocosos.
< ASLANZA  (hasta s.xii) <> ASLANTZA(N)
> ARLANTZA(N) > ARLANZA.

ASLANTZA <> ARLANTZA
Nada de celta.
Paleoeuropeo Euskera autrigón.


A. ASLANTZA
0. HAITZ LABAR ARTEAN HEDA ZAN DEN IBAI.

-Rio que Fluye Mucho Entre  Acantilados Rocosos.

1. ATZ  LAUA  ADIEN   ITA  ZA  RIME.
2. AS LA(I)A  ArIIN  T(A) ZA  (I)N(I)
3. ASLAAA(I)NTZA(N)
4. ASLANTZA <> ASLANZA


B. ARLANTZA
0. HAITZ LABAR ARTEAN HEDA ZAN DEN IBAI.

-Rio que Fluye Mucho Entre  Acantilados Rocosos.

1. AZ  rAUAR  ALdiAN Ita Za Rime.
2. A A(I)AR  ALrIAN  TA ZA  INI
3. AARR   AL(I)AN  T(A) ZA N
4. ARR(A)LANTZA(N)
5. ARLANTZA <> ARLANZA

♧♧♧

ARLANZON  <> ASLANZON
< ARLANTZON

"Río Arlanzón es un río afluente del río Arlanza, pertenecientes ambos a la cuenca del Duero. Nace en la sierra de la Demanda, zona montañosa situada en el sureste de la provincia de Burgos. Atraviesa el norte de Castilla y León, pasando por Burgos y dividiendo a la capital de provincia en dos. "

La Sierra de la Demanda fue llamada Sierra de Arandio en la Edad Media y hasta el siglo XVIII.

ARLANZON <> ARLANTZON <> ASLANTZON
Nada de celta.
Paleoeuropeo Euskérico Autrigón.

0. ARLANTZA-ra  ARANDIO MENDI-etatik
HEDA DEN  IBAI.

-Rio que Fluye Al Arlanza Desde
los Montes de Arandio.

1. ARLANTZA-A   AAR(I)O MEDI-idedi
IRE RI  IME
2. ARLANTZAA  AAO  NIRIriri
(II  I  I)N(I)
3. ARLANTZAUN(IIII)N
(au > o)
4. ARLANTZONN
= ARLANZON

♧◇♧
@fga51
♧◇♧



lunes, 26 de enero de 2026

-TE - EL- KETA - EKINTZA - MEN > -PEN -TZAPEN - BAIETZA - BAIETZ - BAIEZTAPEN - EZETZA - EZETZ - EZEZTAPEN -.ZAN DEN = HAN-DI - GAILU. Jatorrizko Esanahiak.





◇◇◇

-TE
-EL
-KETA
EKINTZA
MEN > -PEN
-TZAPEN
BAIETZA, BAIETZ, BAIEZTAPEN.
EZETZA, EZETZ, EZEZTAPEN.
ZAN DEN > HAN-DI
GAILU
Jatorrizko esanahiak.

☆☆☆

-TE  < egiTE > eite > -TE
acción


-LE < egiLE > eile > -LE
agente de la acción


-KETA
< EGIN HEDA > EKI ETA > -KETA
acción extensa


EKINTZA
< EGIN ETA ZAN
> EKIN ETA ZA
> EKINTZA
acción grande


MEN : dominio, autoridad, poder.
(men egin , menpe)
> -*BEN
> -PEN 
(ahalmen: facultad,
hedapen : extensión, acción de extender)

HeDa ZAN MEN >BEN > PEN
>iTaZAPEN  > -TZAPEN > -ZTAPEN
-gran poder o facultad
para hacer algo / para una acción.


BAI:
>Baietz
< Bai Heda Eta  Zan Den
>Baietza-Pen > BAIEZTAPEN
confirmación
baietza
afirmación
> baietze > baietz:
que sí .


EZ:
ezetza
negación
> ezetze > ezetz :
que no
Ez Heda Eta Zan Den
Ezetza-Pen > EZEZTAPEN
anulación .


Zan den > Handi:
grande
-que es grande, gran, mucho, muy.


GAILU
dispositivo
a.
GAI ORO
capaz del todo
>GAI  ULU
>GAI ILU
= GAILU
b.
EGITEN DAUN ORO
que lo hace todo
>IGIDI  rAU  ULU
>GIrI  AI  ILU
>G(II)  AI  ILU
>GAILU


♧◇♧
@fga51
♧◇♧



GALDU - BILA - AURKITU. Perder - Buscar - Encontrar. Jatorrizko  Esanahia.



◇◇◇

GALDU - BILA - AURKITU.
Perder - Buscar - Encontrar.
Jatorrizko  esanahia.

☆☆☆

GALDU
Perder una cosa, extraviar algo.
(no una batalla o algo así,
los conceptos de triunfo / victoria
o derrota van de abajo a arriba
o viceversa.)

0. ZEOZER  UKAN
-AURRE IKUS GABE
- DEN ORO.

-QUE ES TENER ALGO
SIN VERLO DEL TODO DELANTE.

0. ZEOZER  UKAN AURRE IKUS GABE DEN
ORO.
1. ZIUZ(I)  (I)KA  ARRE  IGU HEUI D(I) UU
2. ZII(Z) GA  ALI  IHI  III  DU
3. (Z)I  GAL(I I)U(II)  DU
4. (I)GAL(U)DU
5. GALDU


♧♧♧


BILA
Buscar.
0. BEHA HEDA.
-Mirar Extensamente.
1. BIE IRA
2. BII ILA
= BILA

♧♧♧


AURKITU
Encontrar.
0. HEDA BERRIZ ESKURA DEN ORO.
-Que de Nuevo se ha Desplazado
del Todo a la Mano.
1. IRA  UERRI  EZKUA T(I)  UU
2. (I)A  U(I)RR  IKIE  TUU
3. AURR(I)KIITUU
4. AURKITU


♧◇♧
@fga51
♧◇♧