lunes, 4 de diciembre de 2023

EŔDITU : Parir. Origen y Significado de la Palabra.

 











◇◇◇



¤ EŔDITU

Esaldiak

"BI ALDIZ EŔDITU ZINEN NITAZ, AMA."

EŔDITU DA UME BATEZ.

HILABETE BARRU  EŔDITUKO NAIZ UMEAZ.


▪︎EŔDITU
•parir

•Tipo :

"etxe barruan eta etxetik at"


¤ Etimología

0.
< *SABEL BARRUAN DAGOEN UME - AT ORO DOŔ - ZAN HEDA DEN


¤ Significado


QUE ES DESPLAZAR  MUY LO MÁS FUERA DEL TODO LA CRÍA QUE ESTÁ DENTRO DEL VIENTRE.

•QUE ES EXPULSAR LA CRÍA QUE ESTÁ DENTRO DEL VIENTRE.

•QUE ES SEPARARSE DE LA CRÍA QUE ESTÁ EN EL VIENTRE.



¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


0.
< *SABEL BARRUAN DAGOEN UME - AT ORO DOŔ - ZAN HEDA DEN

1.
> *ZEBE^ BERRUE^ DEHUI^ IMI
ET U^U TU^ ZE^ ÎRE RI^

2.
> *(^Ê)BÊ BERRIΠ DIÎÎ INI ITŪ TÛ
(^Î Î^I ^Î)
3.
> *BÊBERR(Ī)DĪHĪTŪTÛ

> *BÊUEŔDĪ^ĪT(Ī)TÛ

> *BÊ(I)EŔDĪTTÛ

4.
> *(B)ĒŔDĪTÛ

(cae la b inicial en palabra de 3 sílabas)


> ĒŔDĪTÛ


☆☆☆

• Oharra

▪︎erditu da umeaz

•ha extendido/expulsado la cría
•se ha desplazado con/de la cría
•se ha separado con/de la cría
•ha parido


♧◇♧

¤ Etimologías propias de  @fga51.
(Métido propio RELDA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Aglutinante)

♧◇♧


domingo, 3 de diciembre de 2023

UXUE - UJUÉ Villa en la Merindad de Olite, Comarca de Tafalla, Nafarroa, Vasconia, Euskal Herria. Origen y Significado de su Nombre.




◇◇◇


▪︎UXUE / UJUÉ

•Villa de la Merindad de Olite, Comarca de Tafalla, Nafarroa.

" La localidad se ubica en la Sierra de Ujué a una altitud de 815 m s. n. m., dominando los Pirineos, gran parte de la Zona Media y las tierras de la Ribera de Navarra. Por su situación geográfica, constituye un enclave histórico defensivo, conservando su aspecto medieval de calles empedradas y casas arracimadas alrededor de la iglesia-fortaleza de Santa María (siglos XI-XIV). "

< *UIHUE > UJUE <> UXUE

¤ Etimología

0.
< *GOI DOŔ HEDA - BEHA BEHE ORO DEN - ZAIN HIRI


¤ Significado

•VILLA VIGÍA DESPLAZADA EN ALTA CUMBRE MIRANDO TODO LO DE ABAJO.


¤ Evolución fonética y aglutinación drl nombre


0.
< *GOI DOŔ HEDA - BEHA BEHE ORO DEN - ZAIN HIRI

1.
> *HUI RUL ÎRE - MIÊ MIÎ U^U RE^ - ZÊ Î^I

2.
> *Û ^U^ Î^I NIÎ N(IÎ) Ū ^Ê ^Ê (Ī^)

3.
> *ÛÛÎÎHIÎHŪÊÊ

4.
> *^Ū^Ī^ĪHŪĒ^

> *Ū^Ī^HŪĒ^

4.1
> ŪJŪĒ^

4.2
> ŪXŪĒ


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51
(Modelo propio RELDA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Aglutinante)

♧◇♧











CÁSEDA / KASEDA Merindad de Sangüesa , Nafarroa, Vasconia. Origen y Significado del Nombre.

 






◇◇◇



▪︎CÁSEDA

•Pueblo al Sureste de la Merindad de Sangüesa, en Nafarroa.

•En la linea de villas navarras fronterizas con Aragón.

•A orilla del rio Aragón sobre un cerro,
entre Sangüesa y Gallipienzo.

"La localidad se sitúa en un cerro, en la margen izquierda del río Aragón, próximo a la falda del monte de San Pedro. Desde el pueblo se puede ver a lo lejos, y de oeste a este: la Sierra de Ujué (Gallipienzo), el alto de Lerga, la Sierra de Izco, la Sierra de Leyre y la de Peña."

Limita :
• al Norte con Aibar y Sada,
• al Oeste con Gallipienzo,
• al Este con Sangüesa, Javier y en la provincia de Zaragoza con Sos del Rey Católico y Sofuentes.
• al Sur con Carcastillo.

¤ Etimología

"Aunque con dudas,

▪︎ Para el lingüista Mikel Belasko 
su etimología estaría compuesta de la raíz casa más un sufijo abundancial -eda.
(sandez!)
El investigador se hace eco de aportaciones de otros autores afirmando que,

▪︎Sobre el topónimo, «Ricardo Ciérbide opina que es claramente romance»  (sandez!) aunque no aporta la etimología;

▪︎Por su parte Julio Caro Baroja afirma que «en habla pirenaica "casieta" es diminutivo de casa" (sandez)

Pero encontramos ya en el siglo IX el uso de "Caseda". En la documentación antigua se registran otras formas como: CasedaCassedaCassedam y Quasseda.

•"Patxi Salaberri demuestra que «el mismo nombre fue utilizado también en euskera: Caseda videa (1723, Leache)"   (muy cierto)



El nombre es euskérico, baskoniko, y evidentemente aglutinado a partir de una frase descriptiva de la ubicación-localización-función de la villa en cuestión, como casi todos los topónimos vascos, cuyo sentido originario se ha perdido, y que se puede reconstruir, como otros muchísimos, con el análisis del lugar y el protoeuskera o el euskera medieval.



▪︎CÁSEDA / KASEDA

¤ Etimología

0.
< *ARAGON IBAI OSO ALDE HEDA GOI MUGA BEHA DEN ZAIN HIRI


¤ Significado

VILLA VIGÍA QUE MIRA LA FRONTERA (con Aragón) EXTENDIDA EN ALTO MUY JUNTO AL RIO ARAGÓN.

¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre

0.
< *ARAGON IBAI OSO ALDE HEDA GOI MUGA BEHA DEN ZAIN HIRI

1.
> *E^EKUN BAI USU E^RI ÊDA HUI NIHA MIÂ RÎ ZÊ Î^I

2.
(NB > M)
> *(IÎ)KIMA (I)S(I) Ê(^I) ÊDA (ÎI) H(I)Â NÂ (^Î ^Î ÎÎ)

3.
> *KINASÊÊDA^ÂHÂ

4.
> *KIHASĒ^DĀ^Â

> *K(I)^ASĒDĀ

> KÂSĒDĀ = CÂSĒDĀ


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51
(Método propio RELDA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Desaglutinante)

♧◇♧






sábado, 2 de diciembre de 2023

GALLIPIENZO / GALIPENTZU / GARIPENTZU, Merindad de Sangüesa, Navarra, Vasconia. Origen y Significado del Nombre.




◇◇◇


▪︎GALLIPIENZO / GALIPENTZU

•Pueblo en Nafarroa, merindad de Sangüesa / Zankoza.

• Ante el rio Aragón en un alto.

•En colina con castillo roqueño.

•En la linea fronteriza de castillos y fortificaciones de defensa de Nafarroa frente a Aragón.

¤ Etimología

Dicen:

" Sobre el origen del nombre de la villa existen varias teorías:

•Una de ellas, la del filólogo y etimólogo Joan Corominas basada en una etimología propuesta por Schmoll da un origen celta al nombre y escribe lo siguiente defendiendo esta teoría:

'(...)quizá una Kallipiendion, compuesto de Kal(l)Io piedra (Stokes-Bezz. 72, fr. caillou) y Pend- de Quend- "fragmento" (arapendis en galo) importante por ser un nombre dado por celtas de P = QU; tal vez más bien Kalipendion (con ll por etimología popular) pues es Garipenzu en vasco.'

•También el filólogo Patxi Salaberri recoge otras teorías sobre el origen del nombre reunidas o ideadas por Massu Nitta que basarían el origen del nombre en las voces vascas gara o garai (alto) junto con pendiz o pendoitz (cuesta pendiente) y phendaitz (peña puntiaguda), aunque tampoco rechaza el origen romance del nombre basado en la relación con las voces latinas callis y pendius 

que vendría a significar sendero o pendiente. De esta forma el historiador Braulio Vigón relacionaría el nombre de la localidad navarra con las localidades asturianas de Cruz de Pienzo, La Parea de Pienzo y Pico de Pienzo.


•Por último Julio Caro Baroja también elaboró otra teoría basada en que el nombre es un compuesto de gari (trigo) y pentze (pradera)."



Pero nada de eso es válido.
Ni celta, ni cuesta, ni trigo.
Los topónimos vascones indican ubicación-localización-función.

☆☆☆

El nombre de la villa aparece en
diversos documentos antiguos como: Galiipençu (1237, NEN); Galipenç, Galipenz (1191, 1193, 1197, s. XII-XV, 1139, 1147, NEN); Galipenço, Galipençu (1141, 1171, 1216, 1268, 1279, 1280, NEN); Galipenzo (1086, NEN); Gallipenz, Gallipenzo, Gallipenço, Gallipençum, Galylipenço, Guallipençum (1035?, 1161, 1185, 1171, 1191, 1193, 1207, NEN); Galipienço, Galipienzo (1084, 1193, 1193, 1201, NEN); Galipienço, Galipienzo Garsia O. de (1312, NEN); Gallipienço (1591, NEN); Gayllipienço, Gayllypienço (1366, NEN); Galliipinz, (1120, NEN).

☆☆☆

En este caso :

▪︎GALLIPIENZO   (Cast.)
/ GALIPENTZU     (Eusk.)
/ GARIPENTZU    (R)



•Etimología



0.
< *ARAGON IBAI AURRE - DEN BEHA MUGA - HAITZ GOI ORO LAUN GAIN
- HEDA ZAIN HIRI.



☆☆☆

•Oharra

《 HAITZ GOI ORO LAUN
•Peña  Alta Toda Plana
> ÂIZ HUI ULU LON
> ÂI^ ÎI ILI LON
> ÂĪL(I)LON
> ÂĪLLON <> ÂYLLON 》

☆☆☆


¤ Significado


VILLA VIGÍA EXTENDIDA SOBRE UNA PEÑA ALTA TODA PLANA MIRANDO LA FRONTERA FRENTE AL RIO ARAGÓN.


☆☆☆


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


0.
< *ARAGON IBAI AURRE - DEN BEHA MUGA - HAITZ ORO LAUN GAIN - HEDA ZAIN HIRI

1.
> *E^EGUN BA(I) ARRE - RI^ PIÊ NIHE - ÊTZ U^U RO^ GE^ - ÎRE ZE^ Î^I

2.
(NB > M)
> *(IÎ)GIMA ALE - LÎ PIÊ NIÎ - ÎTZ Ū ^Ô HÎ - Î^I ^Î Ī^

3.
> *GINA AL(I) LÎ PIÊ NĪ^ TZŪ Ô (^Ī^)

4.
> *GIHAALLÎPIÊNĪTZŪÔ

> *G(I)ÂALLÎPIÊN(Î)TZŪÔ

> *GĀLLÎPIÊNTZŪÔ

4.1
> GĀLLÎPIÊNTZO  

> GALLIPIENZO  (cast.)

4.2
> GĀ^LÎPÊNTZŪÛ

> GĀLÎPÊNTZŪ (eusk.)

> GARIPENTZU 
(Roncal: L intervocálica > R lenis,
nada que ver con 'gari' : trigo)


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51.
(Métido propio RELDA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Desaglutinante)

♧◇♧




viernes, 1 de diciembre de 2023

ERANDIO (Goikoa / Behekoa) - LEIOA/LEJONA, en Bizkaia. Origen y Significado de sus Nombres.




◇◇◇


¤ LEJONA - ERANDIO

☆☆☆

▪︎LEIOA / LEJONA

En Bizkaia, entre la Ría del Ibaizabal-Bilbao, Uribe-Kosta y el Txorierri.
(entre el rio, la costa y tierra adentro).
Cerca de Bilbao.

Dicen:

"Juan Ramón Iturrizaren arabera, «Leioa» leiho ona esaerari legokioke. Antonio Truebaren iritziz, ostera, elexa ona herriaren izenaren sorburua izango litzateke."

Pero no es nada de eso, los topónimos
vascos indicaban localización, ubicación, configuración y/o función.

En este caso :

0.
< *IBAI AURRE GAIN HEDA ORO DEN LAUN URI

•Pueblo Todo Llano que se Extiende
por Encima Ante la Ría.

1.
> *IBE ARRE GE^ HIRE O^O RIN RAU^ I^I

2.
> *IBI ALE HĪ HÎ^I Ō ^IN ^AÎ Ī

3.
> *BI ELE ^Ī H(Ī^)Ō(Î)NÂ(Ī)

4.
> *(B)I LE Ī HŌ NÂ

> *(I)LEĪHŌNÂ

> *LEĪHŌNÂ

4.1
> *LEĪ^ŌHÂ

> LEĪŌ^Â

= LEĪŌÂ

4.2
> LEHŌNÂ

> LEJŌNÂ


♧♧♧



▪︎ERANDIO

En Bizkaia, junto a Bilbao, desde la Ría hasta arriba en monte Umbe.

En este caso :


0.
< *IBAI ALDE ZAN DEN GOI ORO HEDA URI


•Pueblo que está Muy Junto a la Ría Extendido a Arriba del Todo.


1.
> *BE E^RI ^AN DI^ HOI O^O ÎRE I^I

2.
> *(B)Ē RÂN DÎ Ô Ō (Î^I Ī)

3.
> ĒRÂNDÎŌ

(Goikoa / Behekoa)


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51.
(Método propio RELDA de Recinstrucción Euskérica Lógico-Desaglutinante)

♧◇♧

Las Cinco Villas de Aragón (Zaragoza). Antiguas villas vasconas: TAUSTE - UNCASTILLO / UNKAZTELU - EJEA / SEGIA - SOS / SAUSE - SÁDABA y GALLUR - Peña de AYLLÓN y CASTILISCAŔ. Etimologías Vascónicas y Significados de sus Nombres.

 












◇◇◇



¤ La Comarca de Cinco Villas  en Aragón.


•Al Noroeste de Zaragoza, arriba del Ebro y al este de Navarra, antes todo fue Vasconia.

•La zona era vascona, no ibera ni celta.

• N.O de Zaragoza, cerca de Navarra.

•Bronce de Áscoli.

•Repoblación de Ávila.

•Oraciones en euskera en la iglesia de Uncastillo hasta ~ 1921.

☆☆☆



[1]▪︎TAUSTE  


A orillas del Arba cerca de Gallur en el Ebro, lado norte, orilla izquierda, territorio vascón hasta Alagón., al sur  Ejea /Sekia y al este de Las Bardenas.
La ciudad más al sur de la comarca de Cinco Villas.

" La margen izquierda del Ebro, donde se asienta Tauste, fue ocupada por los vascones, que llegaron hasta la actual Alagón, como indican los «bronces de Botorrita», serie de planchas de bronce del siglo i a. C.
encontradas en Contrebia Belaisca 
y el mapa de Claudio Ptolomeo 
(siglo II)."



A.
▪︎GALLUR  <> GAILUR
cima, cumbre, cúspide
0.
< *GOI HEDA ORO DOŔ DEN
•Que se extiende en alto lo más del todo.
1.
> *GUI ÎRA ULU RUŔ RÎ
2.
> *G(II Î)^A ILI ^UŔ (^Î)
3.
> *GÂILIÛŔ
4.
> GÂILÛŔ <> GÂLLÛŔ

Pero en este caso no hay cima, es un lugar junto al mismo Ebro, frontera, por tanto:

B.
▪︎GALLUR

•Municipio del N.O. de Zaragoza en la ribera alta del Ebro entre el Ebro y el Canal de Aragón, por allí pasa la autopista y es la zona de Cinco Villas.

Dicen:

" Gallur tuvo en época romana diversos asentamientos humanos en sus cercanías. Dichos asentamientos eran conocidos como pagus, proviniendo el topónimo Gallur de Pagus Gallorum, el asentamiento de los galos, por ser sus habitantes originarios de la Galia."

Pero no lo creo, era territorio vascón en plena frontera del rio Ebro y viene de :

▪︎GALLUR

0.
< *(EBRO IBAI) MUGA HEDA ALDE ORO DOŔ ZAIN BEHA DEN HIRI

•Población que mira vigilando extendida todo lo más junto a la frontera del rio Ebro.

1.
> *(EBORRO IBE) NUGA ÎRA A^RE ULU RUŔ ZEMIÊ RÎ ÎLI

2.
> *(IBULU BI) HIGA Î^A Â^Π ILU ^UŔ ^INIÎ ^Î Î(L)

3.
> *(BIRI UI) (Î)GA Â ÂĪLŪŔ ÎHĪ^

> *(BI^Ī) GĀ^ĪLŪŔ (Î^Ī)

4.
(cae b inicial)
> *(Ī)GĀĪLŪŔ

> GĀĪLŪŔ  <> GĀLLŪŔ




▪︎TAUSTE

¤ Etimología

▪︎TAUSTE

0.
< *Muga Aurre Heda Oso Den Hiri


•Ciudad que está Muy Desplazada Ante la Frontera.

1.
> *Nihe Arre Îta Usu Te^ Îl(i)

2.
> *Hiî Ale Îta Usi Tê î(l)

3.
> *(^Ī) Eri Îta Usi Tê(î)

4.
> (I^Ī )TAUSITÊ

> TAUS(I)TÊ

> TAUSTÊ

♧♧♧



[2]▪︎UNCASTILLO

< UNIUSCASTRI  
(Siglo X en el Reino de Pamplona)

▪︎UNCASTILLO  < UNIUSCASTRI  (S.X)

Como se verá, la diferencia de los nombres es diacrónica, y subyace en la evolución fonética de la aglutinación de la única misma frase nominal originaria de su ubicación-función.

¤ Etimología

0
< *GOI DEN HEDA OSO MUGA - ZAIN DEN HIRI HEDA AURRE


¤ Significado


POBLACIÓN QUE ESTÁ DESPLAZADA DELANTE VIGILANDO LA FRONTERA
(cristiano - musulmana)
QUE ESTÁ MUY EXTENDIDA POR LAS ALTURAS (la Sierra de Santo Domingo).


¤ Evolución fonética  y aglutinación del nombre


A. UNIUSCASTRI
0.
< *GOI DEN HEDA OSO MUGA - ZAIN DEN HIRI HEDA AURRE

1.
> *HUI RIN ÎRE USU NIKA ZE^ TE^ ÎRI ÎRE ORRI

2.
> *Û(I) (^I)N Î^I USU HIKA ZÎ TÎ RI RI URRI

3.
> *Û N Ī USI ÎKA ZÎ TΠ ^I  ^I IRRI

= ÛNĪUS(Ī)KAZ(Î)TĪ^RRI

4.
> ÛNĪUSKAZTĪRRI

ÛNĪUSCASTRI  (s.X)


B. UNCASTILLO
0.
< *GOI DEN HEDA OSO MUGA - ZAIN DEN HIRI HEDA AURRE

1.
> *HUI RIN ÎRE USU NIKA ZE^ TE^ ÎLI ÎRE ORR(I)

2.
> *ÛÎ ^IN Î^I IZI HIKA SΠ TÎ ÎLI Î^I O(Ŕ)

3.
> *Û N Ī I^I ÎKA SÎTĪ^LĪO^

= *ÛN(Ī^)KAS(Î)TĪLĪÔ

4.
ÛNCASTĪLLÔ



• Peña AYLLÓN

•Enorme peña en Unicastro, Cinco Villas, Zaragoza, Aragón, sobre la cual edificó una fortaleza Sancho Garcés, rey de Pamplona, en el siglo X.

•Hay también un pueblo de ese nombre en Segovia, Castilla.


▪︎Peña AYLLON 

< *ZAULELON > *ZAILILON


¤ Etimología


▪︎Opción A.


0.
*ZAN GOI ORO DOŔ HEDA LAUN DEN HAITZ


¤ Significado

PEÑA QUE ES TODA MUY ALTA CON LA CUMBRE O CIMA EXTENSA Y LLANA.

(Adecuada para construir arriba un Oppidum o poblacion fortificada y/o una fortaleza  inexpugnable llamada Gotoŕ en euskera)

¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre


0.
< *ZAN GOI ORO DOŔ HEDA LAUN DEN HAITZ

1.
> *ZA^ HUI U^U RUL ÎRE LON RI^ ÊTZ

2.
> *ZÂ Û Ū ^UL (Ī^I) LÔN ^Î Î(Z)

3.
> *ZÂŪ^LLÔN(Ī^)

4.
> *(Z)ÂYLLÔN

^ÂYLLÔN


▪︎Opción B.


▪︎AYLLON

< *HAITZ GOI ORO LAUN DAUN

•PEÑA QUE TIENE LO DE ARRIBA TODO PLANO.

> *ÂIZ HUI ULU LON REU^

> *ÂI^ ÎI IL(I) LON (^IÎ)

> ÂĪLLON = AYLLON

•Nota
Lugar adecuado para un castillo roqueño o una población amurallada ("gotor" en euskera, "oppidum" en latín, o castro celta)
AĪLLON GAIN DEN HIRI
Ciudad que está sobre peña plana
> AYLLON GÊ RÎ Î^I
> AYLLON HÎ ^Î Ī^
> AYLLON (^Ī^)
> AYLLON....también
GOTOR 
< *GOR GOI DOR DEN HIRI
•Ciudad que es fuerte en lo más alto.
> GO^ HOI TOR RÎ Î^I
> GÔ Ô TOR (^Ī^)
> GŌ^TOŔ

♧♧♧


[3]▪︎EGEA de los Caballeros 

• Antigua SEGIA vascona.

•Al norte de Sádaba y al este de las Bárdenas.


▪︎SEGIA

0.
< *Oso Heda Muga Atze Den Hiri

• Población que se Extiende Muy Detrás de la Frontera (del Ebro).

1.
> *USU ÎRE NUGE AZE RÎ ÎL(I)

2.
> *(I)SI Î^E HIGE A^I ^Î Î(L)

3.
> *S(Ī)Ê(^I)GEA(Ī^)

4.
> *SÊGEA

4.1
> SÊGIA

4.2
> *ZÊHEA
> *ZÊJEA

> ^ÊJEA


♧♧♧



[4]▪︎SOS del Rey Católico

• Antigua SAUSE vascona.


"Sause (gaztelaniaz eta ofizialki, Sos del Rey Católico; aragoieraz, Sos d'o Rei Catolico) Aragoiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Zaragozako probintziakoa, 
Nafarroa Garaiarekiko mugan kokatua, Cinco Villas eskualdean.
Feliciana haitzak burutzen duen muinoaren gainean dago eraikia."



¤ Peña FELICIANA 
< BERIZIANA
•Gran Peña en Sos / Sause.

▪︎FELICIANA

0.
< *GOI BEHA ORO ZAIN HEDA DEN HAITZ

•Peña que se Extiende en Alto Mirando Todo Vigilante.

1.
> *HUI BIÊ URU ZÊ ÎRA RIN ÂTZ

2.
> *(ÎI) BÊ (I)LI ZÎ Î^A (^I)N Â(Z)

3.
> BÊLIZĪÂNÂ <> BÊRIZĪÂNÂ

4.
> PÊLIZĪÂNÂ


> FELICIANA



" Sausek Errekonkista garaian hartu zuen garrantzia, mugako herri gisa, kokaleku estrategikoa baitzuen. Horregatik, X. mendekoak dira lehenengo aipamenak.
Hartara, Iruñeko lehenengo errege Antso I.a Gartzezek Sause birpopulatu zuen, eta herria sortu, 907. urtean edo 908. urtean. Izan ere, Errekonkistako gatazka armatu sarriek ingurua jendez hustua zuten.
Iruñeko bigarren errege Gartzea I.a Sanoitzek, 970. urtearen inguruan, gaztelua eraikiarazi zuen Feliciana haitzean, musulmanen erasoetatik
babesteko asmoz.

1044an, Sausek Nafarroako herria izateari utzi zion, Ramiro I.a Aragoikoak bereganatu eta Aragoiko erresuman sartu baitzuen. Baina handik lasterrera, 1076an, Antso V.a Nafarroakoarekin Nafarroako eta Aragoiko erresumak batu ziren, eta Sausek mugako herria izateari utzi zion.

Alfontso I.a Nafarroakoa hiltzean, 
1134. urtean, berriz banandu ziren Nafarroako eta Aragoiko erresumak, eta Ramiro II.a Aragoikoak berriz eraikiarazi zuen Sauseko gaztelua 1137an; Aragoik huraxe izan zuen defentsarako gunerik garrantzitsuena, Nafarroarekin hurrengo urteetan izandako gerretan.

Hala ere, 1452an gertatu zen Sauseko historiako gertakari aipatuena, urte hartako martxoaren 10ean Sausen jaio baitzen Fernando II.a Aragoikoa, goitizenez Errege Katolikoa. Horregatik, gerora, herriari izena aldatu zioten gaztelaniaz eta aragoieraz (ordu arte Sos zen, soilik). Fernandoren ama Joana Enrikez Sausen egotearen arrazoia, Nafarroako Gerra Zibila izan zen."


▪︎SAUSE


0.
< [ Muga Zan Oro Zain Goi ] Heda Den Hiri


•Villa que se Extiende en Alto Vigilando Toda la Gran Frontera.

(Entre cristianos y musulmanes primero, entre Nafarroa y Aragón después.)


0.
< *Muga Zan Oro Zain Goi Heda Den Hiri

1.
> *NIHE ZÂ U^U ZÊ HUI ÎRE RÎ ÎL(I)

2.
> *HIÎ ZÂ Ū ZÊ ÎI Î^I ^Π Î(L)

3.
> *(ÎÎ) ZÂŪZÊ (^Ī^)

4.
> ZÂŪZÊ

> SÂŪSÊ

> SOS(Î)

> SOS

♧♧♧



[5]▪︎SÁDABA  

En Cinco Villas de Zaragoza, Aragón, entre Sos al norte y Ejea al sur.
Fue Vasconia.
Se repobló el siglo XI.
Su actual castillo es del siglo XIII.
Pasó varias veces de Navarra a Aragón y viceversa, hasta quedar en Aragón en 1399.


▪︎ SADABA

0.
< *OSO MUGA HEDA ZAIN BEHA DEN HIRI

•VILLA QUE MIRA VIGILANDO LA MUY EXTENSA FRONTERA

0.
< *OSO MUGA HEDA ZAIN BEHA DEN HIRI

1.
> *USU NIHA (Î)DA B(I)Â RÎ ÎL(I)

2.
> *(I)SI HI^A DA BÂ ^Î Î(L)

3.
> *S(I^Î )Â DA BÂ(^Ī^)

4.
> SÂDABÂ


¤ Anexo


▪︎CASTILISCAR

•Pueblo en Cinco Villas, Zaragoza, Aragón.
Fue Vasconia como todo Cinco Villas.
Lindante con Navarra, confina
con Carcastillo / Zarrakaztelu.
Este último ya analizado en otra entrada de este blog: Uncastillo, Dicastillo / Deikaztelu, Carcastillo / Zarrakaztelu.

" En la falda de la sierra de Santa Águeda (estribaciones del prepirineo aragonés), con una altitud de 493 m sobre el nivel del mar."


▪︎CASTILISCAR

El nombre no vendría del castillo de Liscare o Liscaŕ, más bien al revés, sino de su función-ubicación.



En el caso del castillo de Loarre :
<> Lugarre:
▪︎Lugarre
< *Oro Muga Aurre Heda Den Hiri
•Pueblo que está Desplazado del Todo Ante la Frontera.
> *Olo Niga Arre Îre Rî Îli
> *LO HIGA ARRE Î^I ^Î Î(L)
> *LO (Î)GA ARRE  (Ī^)
> LOGĀRRE > LOHĀRRE > LO^ĀRRE
> LUGARRE



• CASTILISCAR
0.
< *MUGA ZAIN BEHA HEDA ORO OSO GOI AURRE DEN HIRI

•Pueblo que está Ante lo Alto (la Sierra de Santa Águeda) Muy Desplazado del Todo Mirando Vigilante la Frontera (cristiano
-musulmana).

0.
< *MUGA ZAIN BEHA HEDA ORO OSO GOI AURRE DEN HIRI

1.
> *NIKA ZÊMIÊ ÎTE ULU USU KUI ARRE
RÎ ÎL(I)

2.
> *HIKA ZÎNIÎ ÎTI ILI ISI K(II) ARRI ^Î Î(L)

3.
> *(Î)KA ZÎHĪ^TĪLĪSIKARR(Ī^)

4.
> *KAZ(Ī^Ī)TĪLĪS(I)KAŔ

> KAZTĪLĪSKAŔ

> KASTĪLĪSKAŔ

= CASTILISCAR


♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51
(Método propio RELA de Reconstrucción Euskérica Lógico-Aglutinante)

♧◇♧








ARTAJONA / ARTAXOA, Nafarroa. En el centro-centro del Reino vascón, equidistante, cruce de caminos, amurallada y estratégica. El origen y significados de su nombre lo confirman.



◇◇◇


▪︎AŔTAJONA

<> ARTAXONA > ARTAXOA

< ARTASSONA (S.XI)

☆☆☆

• En el centro-centro de Nafarroa

•A medio camino entre Gares (Pte. la Reina) y Tafalla.

•A medio camino entre Tudala y Pamplona.

• En el camino de la repoblación medieval de post-reconquista tras la invasión musulmana, desde la zona Pirenaica hacia las Riberas del Ebro.

•Con muralla medieval (el Cerco de Artajona).

En tierra de nadie y en medio de todos: estratégica y amurallada.

•Fue reino independiente en el siglo XII durante 12 años.

•La comarca de Novenera tuvo sus villas con fueros especiales.

•Artajona está en la zona Valdizarbe-Novenera.

•Los topónimos vascos en general indican localización y/o función.

☆☆☆

Artayssona (?)

Artaxona (1077)

Artassona (1230)

Artaissona (1232)

Artayssona (1269)

Artayxona (1346)

Artaxona (1366)

Artaxona (1474)

Artaxona (1587)

Artaxona (1683)

Atahona (1638)

Artajona (1802)

Artaxona (1966)

Artaxoa (1998)

☆☆☆

▪︎ARTAJONA

<> ARTAHONA < (T)ARTAHONA


▪︎Opción A. - ARTAJONA


0.
< *TARTEAN TUTERA DEN HEDA ORO IRUINERA DEN BIDE ERDI HIRI


•CIUDAD QUE ESTÁ A MEDIO CAMINO EN TODO EL TRAMO QUE SE EXTIENDE DE TUDELA A PAMPLONA.




0.
< *TAŔTEAN TUTERA DEN HEDA ORO IRUINERA DEN BIDE EŔDI HIRI

1.
> *DAŔT(I)Â DUD(I)^A RÎ HIRE O^O I^UIN(I)^A RIMIRE E^RI ÎL(I)

2.
> *(R)AŔTÂ RIRÂ ^Î HI^I Ō IÎINÂ
^INI^I Î^I Î(L)

3.
> *^AŔTÂ (^I)^Â Î H(Ī)Ō (Ī)NÂ ÎHĪ^

4.
> AŔTÂÂÎHŌNÂ (Î^Ī^)

> AŔTĀ^ÎHŌNÂ

> AŔTAHŌNÂ > AŔTAHŌ^Â

= AŔTÂJŌNÃ

= AŔTÂIXŌNÂ > AŔTAXŌNÂ

= AŔTAXŌ^Â

= AŔTÂISSŌNÂ = AŔTÂIXONÂ

= AŔTÂYSSŌNÂ = AŔTÂYXONÂ


☆☆☆


▪︎Opción B. - ARTAJONA


0.
< *ZAN EŔDIAN ORO DAGOEN - ZAIN DEN HIRI


•CIUDAD QUE ES VIGÍA QUE ESTÁ MUY EN EL CENTRO DEL TODO.


0.
< *ZAN EŔDIAN ORO DAGOEN - ZAIN DEN HIRI

1.
> *ZÂ IŔTIÂ U^U REHOIN - ZAÎ RÎ ÎLI

2.
> ^ÂŔTÂ Ī  ^IHON ^A ^Î ÎL

3.
> ÂŔTÂĪHONÂĪ^

4.
> ÂŔTÂĪHON  > AŔTÀĪJONÂ
> ÂŔTÂĪXONA > ÂŔTAYSSONA
> AŔTAJONA > AŔTAXONA
> AŔTAXOA

☆☆☆

▪︎Opción C. Artajona

▪︎ARTAJONA

< *TARTEAN HARAT HONA DEN HIRI

•VILLA QUE ESTÁ ENTRE (medio) DE AQUÍ PARA ALLÁ .

> *TARTÂ Â^A HONA RÎ Î^I

> *TARTĀ^HONA (^ÎÎÎ)

> *TARTĀJONA

> ARTAJONA

> ARTAXONA

> ARTAXOA



♧◇♧

¤ Etimologías propias de @fga51.
(Método propio RELO de Reconstrucción Euskérica Lógico-Aglutinante)

♧◇♧