jueves, 16 de febrero de 2023

MAEZTU - KANPETZU - ORBISO / URBISU - ZÚÑIGA / ESTUINAGA - LANA - LOKIZ - NARKUE - ACEDO / AZEDO - BERROTZA / BERRUEZA - BERRABIA - NAVARRIS - IZKI - CODÉS / KODES - YOAR - TOLOÑO.

 








◇◇◇



▪︎ORBISO

•En Araba, Cuadrilla de Kanpezu, Montaña Alavesa, mugando con Zúñiga, Nafarroa. Bajo el extremo occidental de la Sierra de Lokiz en el llano que está frente al desfiladero de Istora que baja de Harana a Orbiso.
Entre dos desfiladeros: Istora y Berrabia.

Herri harresitua izan zen Orbiso, eta horren aztarnak ekialderantz, Nafarroarantz ematen duen aldean ikusten dira batik bat. Nafarroan bistan den hurrengo herriak, Zuñigak, antza du fisionomian Orbisorekin, muino luzexka batean kokatua.

0.
< *GOI AURRE BEHE OSO LAUN HEDA DAN ULI

•Pueblo que se extiende muy en llano abajo ante lo alto de arriba.

1.
> *HUI ORRE BIÎ USO rEÛ ÎrE rÊ IL

2.
> *(ÎI) ORRI BĪ ISO (ÎÎ ÎÎ I^)

3.
> *ORR(I)BĪSO

4.
> ORBÎSO




▪︎ZUÑIGA < *(B)E(U)ZTUÍNEGA

En la muga Araba-Nafarroa, enfrente de Orbiso en la entrada al Valle de Lana por Berrabia, junto al Ega y el desfiladero de Arkijas que aboca a Acedo en Berrueza, a la vista de la sierra de Lokiz bajo la que está Lana, pero Zúñiga y Acedo están algo más distanciados de ella, no allí mismo.

•Eztuniga (1102), 
•Uztuniga (1203), 
•Beztunica
•Beztvnicha
•Buztunica
•Estuniga (1350)
•Eztuyniga (1366)

(zt > tz > z)

▪︎*BEUZTUÍNEGA

《> UZTUNIGA (1203)
<> BUZTVNICHA <> BUZTUNICA 》

▪︎> BEZTUÍNIGA

《 Eztuyniga (1366) 》

▪︎> BEZTÚÑIGA

《 > EZTUNIGA (1102) <> BEZTUNICA
<> ESTUNIGA (1350) 》

▪︎> *BETZÚÑIGA > *BEZÚÑIGA

▪︎> *ÊZÚÑIGA > ÎZÚÑIGA

▪︎> ZÚÑIGA《Actual》

0.
< *BEHA/BEHE ORO HAITZ DOR HEDA ZAN EGA ALDE DAN ULI

•Villa que está junto al Ega mirando/bajo toda una cumbre rocosa muy extensa.

1.
> *BIÊ U^U ÊZ TU^ ÎrE HEN EGA ArE rÊ IL

2.
> *BÊ Ū ÎZ TÛ Î^I ÎN EGA A^I ^Î I^

3.
> *BÊ(Ī)ZTÛĪ^NEGĀ(Ī^)
> *(B)ÊZTÛÑIGĀ

4.
> "^ÊZTÛÑIGĀ <> *ESTÛÑIGĀ
> *ÊTZÛÑIGĀ > (Î)ZÛÑIGĀ
> ZÛÑIGĀ




▪︎LANA

•Valle navarro cerrado bajo la sierra de Lokiz, con dos entradas, desde Zúñiga y/o Acedo.

< *HAITZ DOR HEDA ZAN BEHE DAN HARAN

•Valle que está bajo una gran extensa cumbre rocosa (de peñas)

1.
(nb > A
> *ÊTZ rU^ ÊRA HAMEÊ rA^ ^A^A^

2.
> *ÎZ ^Î ÎLA ^ANĒ ^Â Â Â

3.
> *î^ĪLĀNĒĀ^ > *(^Ī)LĀNĒĀ^

4.
> LĀN(Ē)Ā
> LĀNĀ




▪︎LOKIZ <> LOKITZ
Sierra en la Merindad de Estella en Navarra fronteriza con Araba frente a Urbasa, entre Harana- Amezkoa y el valle de Lana.

< *ORO GOI DOR ZAN HEDA DAN HAITZ

•Peña que es muy extensa cumbre toda alta.

•Sierra rocosa muy alta y extensa.

1.
> *OLO KUI rU^ HE^ ÎrE rE^ ÊTZ

2.
> *ULO KII ^Î ^Î Î^I ^Î ÎZ = *ULOKĪ^Z

3.
> LOKĪZ




▪︎ACEDO <> AZEDO
En la Berrotza/Berrueza de Nabarra, Merindad de Estella-Lizarra, entre el Ebro y el Ega. Bilingüe en i567. Con palacio de Cabo de Armería que tuvo asiento en las Cortes drl Reino de Nabarra.

< *IBAR ATZE DOR HEDA DAN HIRI

•Pueblo que se extiende en lo más atrás del valle-vega (de la Berrueza)

1.
> *(I)BA^ ATZE DO^ (Î)rE rE^ (Î^I)

2.
> *BÂ ATZE DÔ (^Î ^Î)

3.
> *(B)ĀZEDÔ

(como birao > irao, según Mitxelena)

4.
> ĀZEDÔ




▪︎MAEZTU
En la Montaña Alavesa tras el Bosque de Izki y la Sierra de Toloño.

< *BAHAHEZTU
(Reja de San Millán, S. XI)

< *BAR ZAN HEDA ATZE DOR ORO DAN ULI

•Pueblo que está todo lo más atrás de una gran extensa vegetación

•Pueblo que está lo más atrás de todo un bosque muy extenso.

《 Tras el bosque de Izki, que va desde Bernedo hasta Maeztu. Bernedo está bajo la Peña de La Población en la Sierra de Toloño al otro lado de la Rioja Alavesa y Maeztu en la Montaña Alavesa antes de Kanpezu.

▪︎IZKI
< *ZAN BAR ATZE GOI DOR HEDA DAN
•Que es gran vegetación-bosque tras alta cumbre extensa
(tras la sierra de Toloño y la peña de La Población, de Berneo a Maeztu)
(nb>m)
> *HEME^ ETZ KUI rU^ ÎRE rE^
> *îNI ITZ KĪ ^Î Î^Î ^Î
> *ÎHĪZKĪ^
> Î^ĪZKĪ^ > ^ĪZKĪ^ 》

▪︎MAEZTU

0
< *BAR ZAN HEDA ATZE DOR ORO DAN ULI

1.
> *BA^ HA^ HIRE ETZ TU^ U^U rÊ IL

2.
> *BÂHÂH(I)^ĒTZTŪ(^ÎI^)

3.
> *BÂHÂHĒZTŪ (S XI)

4.
> MÂ^Â^ÊZTŪ = MĀ^ÊZTŪ




▪︎NARKUÉ
En el Valle de Lana, pasado Berrsbia bajo la sierra de Lokiz, bajo la peña Arnaba/Arlaba, donde estuvo la ciudad de Navarris.
A su lado está Ulibarri y abajo están Gastiain, Galbarra y Viloria.
Solo hay dos entradas/salidas:
por Zúñiga desde Berrabia a Gastiain y por Berrueza desde Acedo a Galbarra y Viloria.
Narkué y Ulibarri quedan arriba en el valle pegadas bajo las peñas de Lokiz cerca de donde estuvo Navarris bajo la peña redonda de Arlaba/Arnaba/ Mte. Santo.

A.

▪︎NARKUÉ

0.
< *NAVARRIS ALDEKO DAN ULI

•Aldea que está junto a Navarris

1.
> *NAUARR(I^) A^rEKO rÊ I(L)

2.
> *NA^ARR ÊÊKU ^Ê (I^)

3.
> *NĀRR(Ē^)KÛÊ

4.
> NĀRKÛÊ

B.

▪︎NARKUÉ

0.
< *ZAN BEHE AURRE GOI DOR HEDA DAN ULI

•Aldea que está desplazada muy delante bajo extensa alta cumbre.

•Pueblo ubicado abajo muy ante la sierra (de Lokiz)

1.
(nb>m)
> *HEME^E ARRE KUI rU^ ÎRE rÊ IL

2.
> *(Î)N(Ī) ARRE KU ^Û (Î)^E ^Ê (I^)

3.
> *NARR(E)KŪĒ^

4.
> NARKŪĒ^




▪︎KANPEZU
En la Montaña Alavesa mugando con Nafarroa, bajo el pico de Yoar en la Sierra de Codés.

< *MUGAN ZAN DOR BEHE HEDA DAN ZAIN ORO ULI

•Villa que se extiende toda vigilante bajo gran cumbre fronteriza.

1.
> *NUKA^ HAN rU^ PE^E ÎRE ZE^ U^U UL

2.
> *HIKÂ ÂN ^Û PĒ (Î)^E Z(Î) Ū U^

3.
> *(Î)KĀ^NÛPĒÊZŪ > *KĀN(Û)PĒZŪ

4.
> KĀNPĒZŪ




▪︎KODES <> CODÉS
Sierra fronteriza entre Araba y Nafarroa en Kanpezu.

< *MUGA GOI ORO DOR HEDA OSO DAN

•Que es frontera toda alta en cumbre  muy extensa.

•Que es sierra montañosa fronteriza muy alta y muy extensa.

1.
> *NUKE HO O^O DU^ ÎRE USU rE^

2.
> *HIK(I) Ô Ō D(Î Î)^E (I)S(I ^Î)

3.
> *(Î)KŌDÊS

4.
> KŌDÊS <> CODÉS




▪︎IOAR <> YOAR
Cumbre más alta de la sierra de Codés.

< *GOI DOR KAR MUGAN DAN

•Que es alta cumbre rocosa en frontera.

1.
> *HUI rO^ HAR NUHE^ rE^

2.
> *^II ^Ô ÂR HI^Î ^Î > *ĪÔÂRR(^Ī^)

3.
> *ĪÔĀR <> YOAR





▪︎BERROTZA <> BERRUEZA
Valle navarro de la Merindad de Lizarra-Estella entre el Ebro y el Ega desde Los Arcos (Cornonium/Urantzi) hasta Acedo.

< *IBAR ORO HEDA ZAN DAN

•Que es valle-vega todo muy extensa.

1.
> *BER U^U ÎRE ZA^ rA^

2.
> *BERRŪ(Î)^EZÂ^Â

3.
> BERRŪÊZĀ^




▪︎BERRABIA <> BARRABIA
•Foz, barranco o desfiladero que baja de Lókiz a Zúñiga a la altura de Ullibarri Harana y es muga entre Orbiso (Kanpezu) y Zúniga, y ahora también es muga entre Araba y Nafarroa.

▪︎BERRABIA <> BARRABIA

A.
< *GOI BEHE ARROILA HEDA IBAI EGA DAN


•Que es foz o desfiladero que se extiende de arriba a abajo al rio Ega

1.
> *HUI BEÊ ERRUIRA ÎRE BE IHA rÂ

2.
> *(ÎI) BĒRR(II)^A (Î^I) BI (I)^A ^Â

3.
> BĒRRÂBIÂÂ = BĒRRÂBIĀ^



Versión B.
Despoblado situado en el municipio y valle de Lana, partido judicial de Estella, Navarra. Es un campo triangular flanqueado por tres filas de altas peñas que permiten tres angostas entradas y salidas en los ángulos N., O. y S. confinando por la primera con Zúñiga, por la segunda con Gastiáin y por la tercera con Orbiso. Según la tradición, Berrabia estuvo defendido por un fuerte castillo cuyos vestigios se veían aun en el s. XIX en las cumbres del N., en el lugar que por esa causa se llama Muro y en las del E. hay otra altura que se llama monte de Ormas, que equivale a monte del Paredón. Su cercanía a Gastiain, en donde se han hallado restos romanos, induce a creer que en la antigüedad fue la  importante población de Navarris.
La ermita de San Sebastián de Gastiáin fue construida utilizando numerosas lápidas romanas traídas de Berrabia. Se cree además que en la edad media tuvieron lugar en este campo varios encuentros entre los reyes de Castilla y de Navarra. El castillo que defendía este vallecito no fue realengo. 



•Secuencia:
< Berrabia aldea y desfiladero
(entre Gastiain, Zuñiga y Orbiso el lo alto del barranco entre peñas)
> Navarris ciudad bárdulo romana
> Castillo medieval navarro frente a araba de castilla
> Ermita y despoblado de Gastiain en Lana, Nafarroa
> Piedras y lápidas de la ermita de S.S. en Gastiain, una de las cuales es ahora el escudo del valle de Lana.
Toponimia: El Castillo - Monte Ormas
- Monte Paredón.



《▪︎NABARRIS <> NAVARRIS
<> NAUARRIS

A.
< *NABAR HAITZ ATZE HIRI
•Ciudad tras peñas pardas-jaspeadas
1.
> *NABAR ÊTZ ETZ Î^I
2.
> *NABARRÎZIZĪ
3.
> NAUARRĪZZΠ

4.

> NAVARRĪS


B.
< *MEHE ZAN IBAR AURRE GOI ZAIN OSO HEDA DAN HIRI
•Ciudad que se extiende muy vigilante en lo alto (Lokiz) ante un valle muy pequeño (Lana).
1.
> *NEÊ HÂ BA^ ARRI HUI ZE^ USU ÎRE rÊ Î^I
2.
> *NĒ^ÂBĀRRI ÎI ^Î IS(I Î^I ^Î Ī)
3.
> *N(Ē)ÂBĀRRĪS
4.
> NÂUĀRRĪS <> NÂVĀRRĪS 

C.

▪︎BERRABIA <> BARRABIA
(1a. metátesis)
> BABARRIA + ATZE
•Detrás de Berrabia
> BAMARRIE ETZ
> BANARRĒTZ
(2a. metátesis)
> NABARRĪTZ
> NABARRĪS  》



•Etimología B.

▪︎ BERRABIA <> BARRABIA
Despoblado cerca de Gastiain con un barranco que lleva su nombre en Lokiz entre Gastiain, Zúñiga y Orbiso, a la altura de Ullibarri Harana. Allí hubo un poblado bárdulo o vascón, luego la ciudad vasco-romana de Navarris, luego un castillo medieval y finalmente una ermita ya en ruinas.
Con piedras de allí se costruyó la ermita de S.S. en Gastiain, con lápidas de época romana (una de ellas es ahora el escudo del Valle de Lana). En Toponimia queda El Castillo, monte Ormas y monte Paredón.

< *BEHA ZAIN DAN ARROILA GOI EGA IBAR HEDA LANA HARAN BEHE DIRAN HIRI

•Población que mira vigilante en lo alto del barranco a la vega del Ega y al valle de Lana que están abajo.

1.
> *biê ze^ re^ erruira hui ihe be^ îra raha â^a^ biî ri^a^ î^i

2.
> *bê ^ê ^ê err(ī)^a (^ii i^i) bî î^a ^a^a ââ
bī ^îâ (ī)

3.
> *bē^rrâbī^ā^bīâ = *BĒRRÂB(Ī)Ā^BĪÂ

4.
> *BĒRRÂMĀBĪÂ > *BĒRRÂNĀBĪÂ

5.
> *BĒRRÂHĀBĪÂ

6.
> BĒRRÂ^ĀBĪÂ = BĒRRĀ^BĪÂ

♧◇♧


▪︎ISTORA
•Arroyo del Valle de Harana (llamado también URAGUA en S. V. de Harana) que a través del barranco que lleva su nombre en el extremo occidental de Lokiz llega a Orbiso y afluye al Ega.

< *HARAN ATZE ITUR ORO HEDA  EGA DAN

•Que es manantial de atrás del valle que fluye todo al Ega.

1.
> *^e^e^ etz tu^ o^o îra iha ra^

2.
> *îî is t(î) ō ra ^a ^â

3.
> ĪSTŌRĀ^

♧◇♧


▪︎TOLOÑO

•Sierra entre Rioja Alavesa, Araba y Nafarroa con la peña de La Población y Peñacerrada o sea de Bernedo a Urizaharra.

< *DOR HEDA ORO ZAN GOI DAN

•Que cumbre extensa toda de gran altura.

1
> *TO^ ÎRE ULO HEN HOI rE^

2.
> *TÔ (Ì^I I)LO ÎN Ô(I ^Î)

3.
> TÔLOÎNÔ > TÔLOÑÔ

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧












martes, 14 de febrero de 2023

De costumbres y cohetes festivos: OHITURAK - EKANDUAK - TXAFLERUAK.

 


◇◇◇



▪︎TXAPLIGU <> TXAFLERO
•cohete de fiestas
< *TXABOLANDERO
< *ETXE HEDA BOLANDERA ZERU ORO GOI
•Cohete que se extiende de casa al cielo arriba del todo

BOLANDERA
> BULÊRERE
> BULÊÊÊ
> BLĒ^ > PLĒ > FLĒ 》

> *TXE ÊRA BULĒ ^ERU ORO GO
> *TXI Î^A BLĒRU O^O GO
> *TXAPLĒRŪGŌ
1.
> TXAPLĪ^ĪGŪ > TXAPLĪGU
2.
> *TXAFLĒRŪHO > *TXAFLĒRŪÔ
> TXAFLĒRÔ




▪︎OHITURA
•costumbre, uso, hábito, tradición
< *ORO EGIN DOR ALDI HEDA DAN
•Que es todo lo que más se hace desde extenso tiempo.
> *O^O EHÎ TU^ A^RI ÊRA rÂ
> *Ō (I)HÎ TÛ Ê(^I Î)RA^Â
> *ŌHÎTÛ(Ê)RĀ > ŌHÎTÛRĀ




▪︎EKANDU (B)
•costumbre, hábito, tradición
A.
< *EKIN ALDI HANDI ORO HEDA DAN
•Que es insistir en hacer desde tiempo grande todo extenso.
> *EK(Î) A^RI ÂND(I) U^U rÊ
> *EKÂ(^I)ÂNDŪ(^Î)
> *EKĀNDŪ
B.
< *EGIN ZAN DOR ORO ALDI HEDA DEN
•Que se hace desde tiempo extenso todo lo más grande.
> *EGÎ HAN DU^ U^U A^RI ÎRE rÊ
> *EK(Î) ÂN DŪ Ê^I rI rî
> EKÂNDŪ(^Ī^I^Î)
> EKÂNDŪ

♧◇♧




sábado, 11 de febrero de 2023

Efectos de la Matrilinealidad en las Relaciones y las Denominaciones de Parentesco Próximo Euskérico del Paleoeuskera-Protoeuskera Neolítico-Bronce Preindoeuropeos-Paleoeuropeos.

 



◇◇◇



▪︎SEME
•hijo

< *SEIN AR HEDA BER UME DAN

•Que es niño varón y otra cría.

•Hijo.

《 sein ~ haur ~ ume : niña/niño, criatura, cría.

otsein : criado < *ogi den sein:
niño que es del pan > *ohi tin sein
> *oî tî sein > otsein.

senide-ak : compañeros de infancia, hermanos y hermanas, parientes muy próximos 》


< *SEIN AR HEDA BER UME DAN

> *sen e^ (î)re be^ (i)ne re^

> *sen î ^i bêhe^ê
= *SEN(Ī^)BĒ^

> SĒNBĒ  <> (nb > m) <> SĒMĒ




▪︎ALABA

•hija

< *SEIN EMA HEDA BER UME DAN

•Que es niña hembra y otra cría.

•Hija

< *SEIN EMA HEDA BER UME DAN

> *zī^ ina  îra b(i^) â(i^) ra^

> *Z(ī^ih)A (î)LA BÂ^Â

> *ZALABĀ^ > ^ALABÂ




▪︎ANAI
•hermano de hermano

< *AMA BERA BER SEME DEN

•Que es otro hijo de la misma madre.

•Hermano de hermano.

(El padre no figura en el vocablo, lo cual es prueba de matrilinealidad de los hablantes en la época de aglutinación del vocablo : Neolítico-Bronce)

< *AMA BERA BER SEME DAN

> *ana mi^a mi^ zini re^

> *aha nâ nî ^ihi ^î

> *a^a nâ hi îîî

> *ĀNÂ^Ī^




▪︎AHIZPA
•hermana de hermana

< *AMA BERA BER ZALABA DAN

•Que es otra hija hembra de nuestra madre.
(El padre no figura: matrilinealidad)

•Hermana de hermana.

< *AMA BERA BER ZALABA DAN

> *ana mi^a mi^ zereba ra^

> *aha nâ nî ze^eba ^â

> *a^ahahîzēbaâ

> āââhîzēbā

> ^ĀHÎZĒBĀ > ^ĀHÎZ(Ī)PĀ

> ^ÅHÎZPĀ




•ARREBA
•hermana de hermano

< *AMA BERA SEME HEDA zALABA DIRAN

•Que son hija e hijo de la misma madre
(el padre no figura)

•Que es hermana de hermano

< *AMA BERA SEME HEDA zALABA DIRAN

> *ana mire zini îre ^ereba rire^

> *aha niri ^ihi îri (^i)reba (^i^î)

> *a^a (^i)ri (îî î)ri (î)reba

> *ĀRIRIREBA > *ĀRR(Ī^)EBA

> ĀRREBA




▪︎NEBA
•hermano de hermana

< *AMA BERA zALABA HEDA SEME DIRAN

•Que son hijo e hija de la misma madre.
(el padre no figura: matrilineal)

•Que es hermano de hermana.

< *AMA BERA zALABA HEDA SEME DIRAN

> *ana mire ^ereba îre zini

> *ehe n(i)^e ê^eba ri ^ihi

> *(i^i) nêêêba (^i^i^i)

> NĒ^BA

♧◇♧


¤ OSABA - IZEBA : tío - tía


▪︎OSABA
•tío

< *NAGUSI DAN AMA-ren NEBA ORO

•Que es el mayor o principal de todos los hermanos de la madre.

•Tío materno principal.

(Ni todos ni los del padre.)

(Protector de la hermana, ya madre, en ausencia, incapacidad o maltrato del marido o el padre.)

< *NAGUSI DAN AMA-ren NEBA ORO

> *naûsi re^ ana-re^ niba u^u

> *nos (^î) aha(-^î ^i)ba (iî)

> *nosa^aba = *nosāba

> ÔSĀBA




▪︎IZEBA <> Izeko (B)
•tía

《 IZEKO (B) : tía
< *IZEBAKO
•tiíta
> *izebeko > *izemeko > *izeneko
> *izeheko > *izeêko > IZĒKO 》

▪︎IZEBA

< *AMA-ren AHIZEBA (<> AHIZPA)

•Hermana de la madre.

•Tía materna.

(Sólo de la madre, no del padre)

< *AMA-ren AHIZEBA (>AHIZPA)
> * ana^in eîzeba

> *ehe î^ īzeba

> *i^i î īzeba = ^ĪZEBA

♧◇♧


¤ LEHENGUSU - LEHENGUSINA :


▪︎LEHENGUSU

•primo materno

0. *LEHEN LAGUN DEN IZEBAREN SEME ORO.

TODO HIJO DE LA TIA MATERNA

QUE ES EL PRIMER AMIGO.

•PRIMO POR VIA MATERNA.

1.*LEHEN REGU RI IZEUEI  SINI UU

2.*LEHEN IGU  (I) (IIIII)  SIHI  U

3.*LEHEN(I)GUS(I)U

4. LEHENGUSU



▪︎LEHENGUSINA
•prima materna

0.*LEHENGUSU EMA DEN.

•QUE ES PRIMO MATERNO MUJER.

•QUE ES PRIMA MATERNA.

1. *LEHENGUSI INA RI

2. *LEHENGUSINA(I)

3. LEHENGUSINA


♧◇♧


¤ SENIDE - SENDI
•hermanas-os / familia


▪︎SENIDE-ak
•hermanos y hermanas

< *SEIN KIDE

•Niño-a compañero-a
•Hermanos y hermanas.
•Compañeros de infancia.
•Parientes muy próximos.

> *sein gide

> *sein hide

> *SENIDE(-ak) (pl.)




▪︎ SENDI
▪︎familia

< *AMA BERA SEIN DIRAN GUZTI

•Todos los que son niños-niñas/hijos-hijas de la misma madre.
(El padre no figura)

•Familia.

> *ana mi^e sen ri^e^ huzdi

> *ehe niî sen riî ^izdi

> *iî hiî sen ^ī ^i^di

> *(ī^ī) sen ^ī^î^ di

> SEN(Ī^)DI > SENDI


♧♡♧


¤ ANTEPASADOS


▪︎GURASOA-K
•madre y padre

< *GURE ATZE ORO DIRAN

•Que están detrás de nosotros del todo.

> *gur(i) as(i) o^o rira^

> *gurasō(^i^)â

> GURASŌÂ




▪︎ASABA-K <> ASAUA-K
•abuela y abuelo

< *GURE ATZE ZAN ORO HEDA DIRAN

•Que están detrás de nosotros muy del todo.

> *hu^i ase han u^u îra rira^

> *(^i^i) as(i) â^ ū (î^)a (^i^)â

> *ASÂŪĀ > ASÂBĀ




▪︎ARBASO-AK <> ARRUASO-AK
•bisabuelos-as, tatarabuelos-as y demás antepasados


< *GURE AURRE ORO ZAN OSO ZIRAN

•Que fueron delante de nosotros muy del todo por completo

> *hu^i arre u^u ha^ uso (^i^)a^

> *(îî) arr(i) ū â^ (i)so â

> *ARRŪÂSOÂ > ARBÂSOĀ




¤ ASABAK
•abuela y abuelo


▪︎Abuelo

•AITITA
•AITONA
•AITAITA
•AITAJAUN
•AITATXI
•ATAUTXI
•AITASO
•AITOBE
•ASABA
•AITAGOI


▪︎Abuela

•AMAMA
•AMONA
•AMAÑI
•AMAGOI
•AMATXI
•AMANDRE
•AMASO
•AMUMA
•AMASABA

Todos estos nombres que parecen tan variados tienen en común el respeto y el cariño por los abuelos por su edad, su bondad y su redoblada maternidad-paternidad.




¤ GURASO-AK 
•madre y padre


▪︎AMA
•madre

A.
< *AR HAZI HAR EMA

•mujer que ha recibido semilla de varón (semen).

•mujer que ha sido fecundada/embarazada

> *a^ âz âr (i)ma

> *â â^ â^ ma

> ^ĀMA

B.
< *UME DAUN EMA

•Mujer que tiene cría(s)

> *ine rai^ ima

> *(ihi) ^a(î i)ma

> ÂMA




▪︎AITA
•padre

< *HAZI HEDA AR

•Varón que extiende la semilla (semen).

> *âz îta a^

> *â^ îta â

> ÂÎTĀ




▪︎HEDA
•extender(se), desplazar(se), fluir

< *KEBEN KOR KAN DAN
> *GEMEN GOR GAN DAN
> *HEMEN HOR HAN DAN

•Que está aquí, ahí, allá.

•Que se extiende, se desplaza, fluye.

> *HENE^ HU^ HA^ DA^
> *HEHE HÎ HÊ DÂ
> *HE^E (^Î) ^Ê DÂ
> HĒ^DÂ

♧♡♧


¤ ILOBA - BILOBA:
•sobrina-o - nieta-o


▪︎ILOBA
•sobrina-o

< *BELAUN BER DAN

•Que es otro grado de parentesco o generación.

•Que no son parientes de primer grado.

(belsun : rodilla, generación, grado de parentesco)

> *bilo^ bi^ ra^

> *bilô b(î) ^â

> (B)ILÔBÅ > ILÔBÂ
(como birao > irao, según Mitxelena)




▪︎BILOBA
•nieta-o


< *BiR BELAUN BERE DAN

•Que es su segunda generación (directa)

•Que es su segunda descendencia (directa)

> *bi^ milo^ be^e ra^

> *bî nilô b(ī)^â

> *bîhilôbâ > bî^ilôbâ

> BĪLÔBÂ

¤ NOTA

BELAUN es RODILLA en Euskera y también significa GENERACIÓN o GRADO de PARENTESCO.

《▪︎BELAUN
< *BEHE HEZUR LAUN
•Hueso plano de abajo.
•Rótula.
•Rodilla.

> *beê îzi^ laun

> *bē (î^î) laun

> BĒLAUN  》

La razón pudiera ser que los niños gatean y los abuelos les tienen sentados sobre sus rodillas.

☆ ♧ ☆

▪︎KOINATU <> KOÑATU
•cuñado
(del latín co-agnatus)
No es concepto preindoeuropeo.
Fue un nuevo concepto indoeuropeo.
No existió en Vasconia hasta época romana.

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧











sábado, 4 de febrero de 2023

ANBOTO Euskal Herriko Mari Jainkosaren Mendia: Izena, Izana eta Jatorrizko Esanahia. Tontorrak eta enparauak: *DOR > TONTOR / ZIDOR / AZEDO <> ACEDO / GORBEA.

 
































◇◇◇


¤ SARRERA

Anboto Bizkaiko hego-ekialdeko 
mendi bat da, izen bereko mendilerroko garaiena duena (1.331 m.) eta Bizkaiko garaienetan 
laugarrena.
Mendi magikoa deitu izan diote, 
Mari jainkosarekiko loturagatik bereziki.

Araba eta Gipuzkoako mugak oso gertu ditu, hiru herrialdeen arteko Betsaideko inguruneetan egonda, Durangaldeko eskualdean kokaturik. Ipar ekialdean Atxondoko 
(Bizkaia) Axpe eta Arrazola auzoak ditu mugakide, ekialdean Arrasateko 
(Gipuzkoa) Udala eta Garagartza eta hegoaldean Aramaioko (Araba) Oleta, Gantzaga eta Etxaguen.

Ekialdean duen eta Arrasaten dagoen Udalatx menditik (1.117 m) Betsaideko lurraldeak banatzen du, hego-ekialdean eta Aramaion kokatuta dagoen Ipizte edo Hiruatxetik (1.062 m) Zabalandi izeneko mendilepoa eta hego-mendebaldean duen eta Abadiñon dagoen Urkiolamendi edo Urkiolagirretik (1.011 m) Asuntze eta Pagozelaiko landak.
Ipar-mendebaldean, eta ertzaren jarraipena moduan Alluitz mendia (1.039 m) kokatuta dago.

Euskal sinesmen zaharren arabera, 
Mari jainkosa gorenaren egoitzetako bat da. Horregatik, jainkosak 
Anbotoko Dama edo Anbotoko Señorie izena hartzen du. Gailurra hodei artean duenean, Mari bertan dagoela esaten da. Arrasate aldean, oskorri denean ere gauza bera esaten da. Elurtuta, Durangotik ikusia, "Mari bertan dagoela".

Mendiaren ipar-ekialdeko aurpegian kokatuta dago, 1.150 metroko altueran. Oinez iristeko lehenik Gerriko kobara heldu behar da
(1.148 m), eta gero pasarte arriskutsu batetik barna kobazuloraino, lehenik eta behin arrakala handi batetik igaroko gara, eta azkenik Mariren kobaren leihoa ikusiko dugu, emakume baten bulbaren itxura duena. Fondotik espeleologia egiten sakondu egin daiteke hainbat metro barrunbeetan.

Kobaren gainean Bentanetan (1.194 m) zuloa dago, eta aurrean Azkillar edo Ezkilarko begia (1.108 m) eta izen bereko ertza eta Artaungo sakona daude ekialderantz. Norabide horretan, batez ere Gerriko kobatik Udalatx mendia (1.117 m) ikus daiteke pare-parean Gipuzkoa aldean, eta ispiluzko irudi moduan ia-ia Udalatxeko Kobaunditik Anboto ikusi egiten da Bizkaia aldean haren mendebalderuntz.

Anbotoren tontorrera heltzeko (1.331 m.) lau bide nagusi daude. Dena den, gune batzuk arriskugarriak izan litezke Anbotoko gailurreriak daukan erliebe malkartsua dela eta. Anboto mendiaren aurpegi guztiak harritsuak dira eta mendiaren itxura handientsua ikusgarri da Durangaldeko toki askotatik.

•Urkiolako mendatetik
(2 ordu)

•Arrazolatik 
(2 ord. 15 min, I. aldetik;
3 ordu Zabalaunditik)

•Aramaiotik 
(3 ordu)

•Atxartetik 
(4 ordu gandorratik,
2 ordu 30 min Asuntzetik)

(Wikipedia)


¤ Etimología


▪︎ANBOTO


¤ Opción A

0.
> *ANDERE MARI HAITZ DAN BEHA ORO DOR


¤ Significado

•Peña de la Señora Mari Que Está Mirando a Todas las Cumbres.


¤ Evolución fonética


0.
> ANDERE MARI HAITZ DAN BEHA ORO DOR

1.
> *AN^E^E  NA^I  ÊZ  rÊ  BIÊ  O^O  TO^

2.
> *ÂN(Ī^)  NE  (Î^)  (^Î)  B(IÎ)  Ō  TÔ

3.
> *ÂNN(E)BŌTÔ

4.
> ÂNBŌTÔ


¤ Opción B


▪︎ANBOTO 

•Sierra y Peña cerca de Urkiola, Bizkaia, entre Bizkaia y Araba y muy cerca de Gipuzkoa. Entre el Duranguesado (B), Arratia (B), Aramaio (A) y Alto Deba (G).

☆☆☆

¤ Etimología

0.
< *ZAN MUGA BEHA HEDA ORO DOŔ - ZAIN DEN - GOI ORO HEDA DOŔ HAITZ


¤ Significado

•Peña Toda Alta Lo Más Extensa (alta sierra) que Vigila Mirando Todo
Lo Más Extensamente Muchos Confines.


¤ Evolución fonética y aglutinación del nombre.

0.
< *ZAN MUGA BEHA HEDA ORO DOŔ  - ZAIN DEN - GOI ORO HEDA DOŔ HAITZ

1.
> *HAN NIHA BIÊ ÎRE O^O TO^ - ZÊ RÎ - HOI O^O ÎRE RO^ ÊZ

2.
> *ÂN N(I)^A BIÎ Î^I Ō TÔ - ^Î ^Π Ô Ō  Î^I  ^Ô (Î^)

> *ÂNNÂB(Ī)ŌTÔ(Ī)Ō(Ī)Ô

3.
> *ÂN(Ê)BŌTŌ^

4.
> ÂNBŌTŌ

♧♧♧


¤ GEHIGARRI ARGITZAILEAK

A.
▪︎*DOR  (paleoprotoeuskera)
•Lo que más de algo
•Lo que sobresale de algo
•Cumbre montañosa o rocosa

0.
< *DAN ORO GOI AURRE HEDA

•Que está desplazado<>extendido adelante arriba del todo.

•Que sobresale sobre lo demás.

•Que sobresale del resto.

•Lo que más sobresale<>destaca.

•Cumbre.

1.
> *DÊ O^O HOI ORRE ÎRE

2.
> *D(Î) Ō Ô ORRI ÎrI

3.
> *DŌRRĪ^I > *DŌRR(Ī)

4.
> *DOR

□ e. b.:  (*doR)
AnboTO, tonTOR, goTOR, AzeDO, GORbea, PerdiDO<>BerdiDO, ziDOR, e.a.




B.
▪︎TONTOR  (euskera actual)
•cima, cumbre, pico
•cumbre de la cumbre = cima
•bulto
•montón
(si apilado: 'pila' / si agrupado: 'meta')

0.
< *HEDA GOI DAN DOR

•Que es lo más desplazado arriba en alto.

1.
> *(Î)TE HO(I) rEN TOR

2.
> *T(I) ^O ^IN  TOR

3.
> *TÔ(Î)NTOR

4.
> TÔNTOR




C.
▪︎ ZIDOR   (bide zidorra)
•camino estrecho
•senda, sendero
•atajo

0.
< *ZAN BIDE ZI DOR DEN

《 *zan > handi
*zi : descomposición orgánica 》

•Que es camino muy de lo más birrioso.

0.
< *ZAN BIDE ZI DOR DEN

1.
(nb>m)
> *ZEMIRI ZI DOR rÎ

2.
> *ZINI^I ^I DOR (^Î)
> *ZIN(Ī^)DOR

3.
> *ZINDOR

4.
> ZÎDOR



D.
▪︎ AZEDO <> ACEDO
•En el Valle de la Berrueza, Merindad de Estella, Municipio de Mendaza, Nafarroa. Berrotza está ubicada entre el Ega y el Ebro. Acedo está en el N. del valle, al S. del Ega y del Valle de Lana, en la carretera de Kanpetzu a Lizarra-Estella, después de Zúñiga y Arquijas en el cruce de Estella-Los Arcos, antes de Antzin y Murieta.

▪︎AZEDO <> ACEDO

0.
< *IBAR ATZE HEDA DOR DEN HIRI

•Pueblo que está el que más desplazado atrás en el valle-vega
(de la Berrotza-Berrueza)

1.
> *BAR ATZE (Î)rE DO^ rÎ ÎrI

2.
> *BAR ATZE ^E DÔ (^Î Î^I)
> *BAR(R)ATZĒDÔ

3.
> *BARATZEDÔ
> *BA^ATZEDÔ
= *(B)ĀTZEDÔ

4.
(Como en: Birao > Irao, según Mitxelena)
> ĀTZEDÔ > ĀZEDÔ <> ĀCEDÔ



E.
▪︎GORBEA
Gorbeia Araba eta Bizkaia arteko mugan dagoen mendi bat da, herrialde bietako eta Gorbeiako mendilerroko tontorrik garaiena (1.482 metro), Bizkaiko bost deiadar mendietako bat. 
Zeanuri, Orozko, Ubidea, Zuia 
eta Zigoitia udalerrien artean banatuta dago.

0.
< *GOI DOR BEHA LAUN HEDA DAN

•Alta cumbre que se observa como un llano extenso.

1.
> * GO rOR BEÊ rAÛ ÊrA rÂ

2.
> *GO ^OR BĒ ^A(Î) (Î)^A ^Â

3.
> *GO ÔR BĒ Â Â Â

4.
> GŌRBĒĀ^

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧






HERRI eta HURI > URI > ULI > ULLI <> HIRI > IRI > ILI.

 







◇◇◇


▪︎HERRI
•terrirorio, comarca, país

0.
< *ZAN LUR HEDA DAN

•Que es gran extensión de tierra o
terreno.

1.
> *HÊ rUR ÎrE rÊ
2.
> *HÊ (^I)R rI rÎ
3.
> HÊ RR ^I ^Î > HÊRRĪ^




▪︎HIRI <> HURI
> ILI <> URI <> ULI <> ULLI
•poblado, población, aldea, pueblo, villa, ciudad

0.
< *ZAN ORO ALDE DIRAN ETXE(ak)

•Casas que están todas muy próximas o cercanas.

1.
> *HÊ UrU E^rE rIrÊ EXE
2.
> *H(Î) UrI ÎrI rIrÎ Ix(I)
3.
> *HUrĪrIrIrĪ(x>s>z)
4.
> HURĪ > ÛRĪ > ÛLĪ > ÛLLĪ
> HIRĪ > ÎRĪ > ÎLĪ

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧♡♧







jueves, 2 de febrero de 2023

Con lluvia y a cubierto : HODEI - EURI - ATERRI / ATERI - ATERPE - TEGI - HESI - ETXE.

 









◇◇◇


▪︎HODEI
•nube
< *HEDA GOI DEN ZAN Ur
•Mucha agua que está desplazada en lo alto.
> *ÎrE HO DÊ HÊ U^
> *(Î^I) HO DÊ ^Î Î
> HODÊĪ^




▪︎EURI
•lluvia
< *HODEI Ur ErOrI (<> JAUSI) DEN
•Que es agua caída de las nubes.
> *ÛrE U^ (I)^U(^I) rÎ
> *(Î)^E Û Û rÎ
> ÊŪ^rÎ > ÊŪRÎ




▪︎ATERI <> ATERRI
A. tiempo sin lluvia
B. refugio, cobijo, albergue, cobertizo

A.
< *EGUrALDI GE EUrI DEN
•Que es tiempo atmosférico sin lluvia
> *IHU^A^TI HE EUrI rÎ
> *(I^Î)  T(I) Ê E(I)rI rÎ
> *ÂTĒRIRI
•a1.
> ÂTĒRRII > ÂTĒRRĪ
•a2.
> ÂTÊRI^I > ÂTĒRĪ

B.
< *SABAI GOI DAUN HEDA GE EURI DEN
•Que tiene techo arriba y que está sin lluvia.

《 heda > êta :
extenso >...y... 》

《 SABAI < *SAUAI :
•techo
(tejado de tejas es 'teilatu')
< *ETXE GAIN DAN ORO HEDA GOI
•Que está sobre la casa todo extenso por arriba.
> *EXE G r UrU ÎrA GUI
> *(I)XI HÂ ^Â U^U (Î)^A HII
> *X(I) ^Â Â Ū Â ^II
> *XĀ^ŪÂĪ > *SĀŪÂĪ > SĀBÂĪ   》

Siguiendo:
< *SABAI GOI DAUN HEDA GE EURI DEN
> *SAMAI HUI rEÛ ÊTA HE E(I)rI rÎ
> *SANA (ÎI ^IÎ Î)TE Ê ErI rÎ
> *ZAHATĒRIRÎ
> *ÂÂTĒRIRÎ
> ^ĀTĒRIRÎ
•b1.
> ÂTĒRRIÎ > ÂTĒRRĪ
•b2.
> ÂTĒRI^I > ÂTĒRĪ

¤ Derivado:

▪︎ATERPE
•lugar cubierto
•refugio, albergue, cobijo
< ATERRI BEHE
•bajo techo a cubierto
> *ATERRIPEÊ
> ATERPĒ




▪︎TEGI
< *ATERI GOI DEN
•Que está cubierto por arriba
•Cobertizo
> *ATE^I GUI rI^
> *ETE(Î) GII ^Î
> *(I)TE GĪ
> TEGĪ




▪︎HESI
•cercado, vallado, redil, cerrado
(harresi: muralla de piedra)
< *ABERE EZIN IHES EGIN DAUN ITXI INGURU
•Alrededor cerrado del que el ganado no puede escapar
> *EMIRI EZÎ HES EÎN rEÛ IXI ÎGIRI
> *INI^I IZ HES ÎN ÎÎ ZI ÎHI^I
> *IHĪ Î HES Î Ī^ ^I ÎÎÎ
> *I^Ī HES Ī^ > (Ī)HESĪ
(no confundir con escapar: ihes/ihesi)
> HESĪ



▪︎ETXE
•casa
< GOI ERE ITXI ZAN DAN HESI
•Cercado que está también muy cerrado por arriba.
> *hui e^e txi zê rê ês
> *îi ē tx(i)^ê ^êz
> ( ī^) ē tx ê ê^
> ĒTXĒ^

◇◇◇

¤ Etimologías propias de @fga51

♧◇♧















miércoles, 1 de febrero de 2023

ESAN <> ERRAN: decir.

 



◇◇◇


▪︎ESAN
•decir

0.
< *HITZ<>ELE EGIN HEDA OSO ZAN

•Hablar muy mucho extenso

1.
> *îz eîn îre usu han

2.
> *î^ eî^ î^e isi ân

3.
> *e ê s(i) ân

4.
> ĒSÂN



▪︎ERRAN  (GN, Ipar.)
•decir

0.
< *ELE<>HITZ EGIN HEDA ORO ZAN

•Hablar todo muy extenso

1.
> *ere eîn îre uru han

2.
> *e^e eî^ ri ri ân

3.
> *ē e rr(i) ân

4.
> ĒRRÂN

¤ Nota

Esan y Erran sugnifican lo mismo: decir. Se diferencian a que en su aglutinación original de vocablos uno se formó con "oso": completo-muy y el otro con "oro*: todo.

◇◇◇

¤Etimologías propias de @fga51

♧◇♧